Indonesische Spiritualiteit, energie uit de kosmos

Indonesische geneeskrachtige planten en kruiden

Ter info!

Om iets op te zoeken druk je eerst

1- Ctrl + A.  Dan is alles geselecteerd

Om te zoeken druk dan

2- Ctrl + F

Type dan in het vakje je zoekopdracht en het hele boek word doorzocht naar het opgegeven woord.

Allereerst wil ik toch nog iets delen wat niet in dit boekje staat: Matcha thee



Matcha groene thee: wat is het?

Matcha thee is een thee die gemaakt is van gemalen bladeren. Je drinkt dus niet het extract van de bladeren, maar de bladeren zelf.

In Matcha thee zitten veel antioxidanten, ontgifters, die helpen tegen ontgiften en stress door teveel vervuiling in het lichaam.

De Zen Boeddhisten gebruikten ook al Matcha om rustig, ontspannen en geconsentreerd te blijfen. De hogere staat van bewustzijn komt door L-Theanine die de alfagolfen in de hersennen stimuleerd. Theanine bevorderd ook de aanmaak van dopamine en serotonine. Deze zorgen weer voor een betere beleving van de stemming, een betere geheugen en een betere consentratie!

Voordeel 1: Er is geen suiker of stevia nodig om de smaak lekker te maken.

Matcha thee is een Japanse theesoort in poedervorm. Normaal gesproken trekt het hete water theestoffen uit de bladeren, maar bij Matcha thee drink je de bladeren zelf. Die zijn dan helemaal vermalen.

Voordeel 2: Je drinkt de bladeren en krijgt daardoor meer voedingsstoffen in je lichaam.

Als het water kookt voor de Matcha thee is het wel belangrijk om die even te laten afkoelen om op die manier de beste effecten van de thee te krijgen. Meestal wordt de thee bij het water gevoegd als dat een temperatuur heeft van zo’n 75 graden Celsius.

Daarnaast wordt Matcha thee tegenwoordig ook gebruikt om koffie nog gezonder te maken, het wordt door smoothies gedaan en er zijn zelfs mensen die hun brownies ermee versieren.

Matcha thee wordt al sinds de 10e eeuw in China gemaakt, maar het is pas echt populair geworden in Japan.

20 dagen voordat de thee geoogst wordt worden de bladeren afgeschermd voor de zon. Hierdoor produceren de bladeren meer L-theanine dit stofje zorgt ervoor dat je kunt kalmeren, maar toch actief kunt zijn.

Voordeel 3: Door de L-theanine kun je kalm worden door de Matcha thee.

De gezondheidsvoordelen van Matcha thee

Omdat je bij de Matcha thee de hele bladeren drinkt krijg je ook meer gezondheidsvoordelen van deze thee dan van normale groene thee. Je krijgt iets meer vitaminen en mineralen binnen, maar vooral veel meer polyfenolen. Ongeveer 137 keer zoveel als in normale groene thee.

Voordeel 4: Er zitten ongelofelijk veel polyfenolen in Matcha thee.

Polyfenolen zijn krachtige antioxidanten die je lichaam beschermen tegen vrije radicalen. Vrije radicalen zijn moleculaire deeltjes die je DNA kunnen beschadigen. Hierdoor krijg je bijvoorbeeld beschadigingen in de cellen van je bloedvaten waardoor cholesterol eenvoudiger grip krijgt op je aderen.

De Matcha thee beschermt je cellen dus tegen beschadiging doordat het DNA beschermd wordt. De bescherming door Matcha thee is veel beter dan bij normale groene thee.

Voordeel 5: Matcha thee beschermt al je cellen tegen oxidatie.

Daarbij blijkt ook uit onderzoek bij muizen die Matcha thee kregen samen met verschillende soorten diëten die wel of niet veel vet bevatten dat de muizen die Matcha en vet kregen een veel lager cholesterol hadden dan de muizen die geen Matcha thee kregen. Dit strookt met de verwachtingen doordat er veel polyfenolen in de thee zitten en dit onderzoek is ook veelbelovend voor het menselijk gebruik van Matcha thee tegen hoog cholesterol.

Voordeel 6: Matcha thee kan het cholesterolgehalte in je lichaam verlagen.

Sterker nog, schade die door vrije radicalen is veroorzaakt in cellen kon door het gebruik van Matcha thee omgekeerd worden. Dus dit is heel goed nieuws voor mensen met cholesterol-problemen en te hoge ontstekingswaarden.

Voordeel 7: Matcha thee verlaagt de ontstekingswaarden in je lichaam.

Een ander voordeel van Matcha thee is dat het de bloedsuikerspiegel laag houdt. Hierdoor kan het helpen om diabetes type 2 te voorkomen en om de klachten als je al wel last hebt van diabetes te verminderen.

Volgens de wetenschappers heeft het deel van Matcha thee dat niet oplosbaar is in water hier veel verantwoordelijkheid voor. Dus die stukjes moet je ook gewoon opdrinken.

Voordeel 8: Matcha thee kan je bloedsuikerspiegel laag houden.

Daarbij helpt het drinken van Matcha thee, net als andere groene thee, om gewicht te verliezen. Als je overgewicht hebt kan het drinken van 5 koppen groene thee per dag al helpen om gewicht te verliezen zonder daarbij je (gezonde) dieet te veranderen.

Voordeel 9: Matcha thee helpt bij gewichtsverlies.

Ook helpt groene thee om je tanden te beschermen en Matcha thee doet dat dus nog meer (Dat is voordeel 10).

De L-thealine zorgt ook voor een kalmerend effect op de hersenen. Het drinken van Matcha thee kan daarom goed helpen tegen stress. In Japan wordt Matcha thee ook vaak gedronken tijdens het mediteren of vlak voor het mediteren om een nog grotere staat van ontspanning te krijgen.

Voordeel 11: Je kunt beter mediteren na het drinken van Matcha thee.

Daarbij stimuleert dit stofje ook het immuunsysteem. Hierdoor zorgt deze thee er ook voor dat je minder snel last krijgt van griep, verkoudheid of een andere ziekte.

Voordeel 12: Matcha thee versterkt je immuunsysteem.





Wenken en Raadgevingen betreffende het gebruik van Indische planten,vruchten enz.

door 

J.Kloppenburg-Versteegh

N.V boekhandel en drukkerij v/h G.C.T van Dorp & Co.
Semarang - Soerabaia - Bandoeng 
's Gravenhagen



1e Afdeeling - Botanisch gedeelte

Alphabetische lijst van alle planten, plantendeelen, enz., die in de tweede afdeeling van dit boek worden genoemd met vermelding van enkele bijzonderheden over het voorkomen en de uiterlijke kenteekenen, alsmede verwijzing naar de nummers van de recepten, waarbij ze gebruikt worden. 
Wanneer van de plant een gekleurde afbeelding is opgenomen in den afzonderlijk uitgegeven Atlas, staat het woord Atlas tusschen haakjes direct achter den inlandschen naam van de plant.
De alphabetische rangschikking is oorzaak, dat dit boek, dat 
Indische planten behandelt, aanvangt met twee soorten, die in Ned. Indië zijn ingevoerd, doch om het belang, dat ze hebben, niet onvermeld mochten blijven.



item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
1p   Aardappel   Solanum tuberosum L.   Solanaceae   
Beschrijving Aardappels worden in Indië in de bergstreken geteeld. De cultuur slaagt het best tusschen 1000 en 2000 m boven zeehoogte. De aardappel, meestal kentang of ook wel oebi welanda geheeten, is langzamerhand een gewoon pasarartikel geworden. 
Het is aan een ieder bekend, welk een belangrijke rol de aardappel vervult bij de Europeesche voeding. Het medicinaal gebruik is echter minder bekend. 
In Indië komt men er uit practische ,overwegingen niet toe, aardappelen voor langeren tijd in te slaan. Wie in de hooger gelegen streken echter zelf aardappelen verbouwt en den oogst voor eigen gebruik wil bewaren, moet er rekening mede houden, dat ze op vochtige plaatsen spoedig zullen uitloopen. Uitgeloopen aardappelen zijn ongeschikt voor de consumptie. 
Ze veroorzaken loomheid in de ledematen en zelfs verlamming der spieren en gewrichten. 
Aardappelen mogen nimmer worden gestoomd. Ze dienen goed te worden afgekookt.
gebruikt bij:
530 Huid (branderige) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
2p   Aardbei   Fragaria vesca L.   Rosaceae   
Beschrijving Aardbeien worden in Indië in de bergstreken gekweekt, vooral in de nabijheid der hoofdplaatsen, waar de inlandsche kweekers voor dit product steeds een goeden afzet vinden. Ze zijn practisch het geheele jaar door verkrijgbaar en worden meestal langs de huizen te koop aangeboden. 
In de droge maanden wordt de aanplant begoten, hetgeen uit den aard der zaak geschiedt met kaliwater en soms wel met water uit min of meer vervuilde slokans. Dit water kan besmet zijn en het afspoelen van de vruchten voor het gebruik is hiertegen niet afdoende, waarom het gebruik van aardbeien steeds gevaarlijk blijft en in tijden, als er typhus heerscht, zeker moet worden nagelaten.
gebruikt bij:
1108 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
3p   Adas   Foeniculum vulgare Mill.   Apiacea   
Beschrijving Dit kruid, in het Hollandsch venkel genoemd, wordt in de bergstreken van 
Midden- en Oost-Java gekweekt en komt daar ook veel verwilderd voor. De aromatische vruchtjes werken gassenafdrijvend en worden in de inlandsche geneeskunde veelvuldig gebruikt, bijna uitsluitend echter in combinatie met poelasari, waardoor in den handel steeds gesproken wordt van adas-poelasari, als ware het één stof. 
De geimporteerde adas is van veel betere kwaliteit en ook veel grooter. 
Waar het binnenlandsche product verkrijgbaar is, stelt men zich daarmede veelal tevreden. 
In de Europeesche keuken worden de vruchtjes gebruikt bij het maken van tafelzuur. In koolgerechten bewerken ze, dat zulke gerechten, die anders moeilijk verdragen worden, zonder nadeelige gevolgen kunnen worden genuttigd. 
Zij, die geen komkommerzuur kunnen verdragen, zullen dit, als het met venkelbladeren bereid is, goed kunnen gebruiken.
gebruikt bij:
89 Blaasaandoening als gevolg van kouvatten 
193  195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
272 Diarhee of buikloop 
309  326  327 Dysenterie 
632 Koorts 
815 Maagkwalen 
839 Maden 
855 Mazelen 
869 Menstruatie (wegblijven van de) 
982 Pokken 
1088 Spruw (Indische) 
1168 Storting na de bevalling 
1281 Urineeren (pijnlijk) 
1297 Verkoudheid op de borst 
1325 Vloeiingen als gevolg van een val 
1335 Waterzucht 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
4p   Adas sowa   Anethum graveolens L.   Apiacea   
Beschrijving Adas sowa of adas obat zijn de in den inlandschen drogerijenhandel verkrijgbare vruchtjes van A. graveolens, deze zelfde plant, welke in 
Holland dille wordt genoemd. Ze worden aangevoerd uit Britsch-Indië en bij uitzondering ook in Nederlandsch-Indië gekweekt. 
Hier en daar worden deze vruchtjes ook moengsi genoemd. De eigenlijke moengsi zijn de eveneens uit Britsch-Indië geimporteerde vruchtjes van Carum copticum

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
5p   Agar-agar   Eucheuma denticulatum (Burman) Coll et Herv.   Eucheuma spinosum J.Agerdh   Solieriaceae   
Beschrijving Dit is een fijne olijfkleurige alg (zeewier), die aan de kusten ingezameld, gewasschen, in de zon gebleekt en gedroogd wordt. 
Het product, dat in onzen Archipel wordt verkregen, is geheel voor uitvoer bestemd en wat overal op de pasars onder den naam agar-agar verkocht wordt, is zonder uitzondering geimporteerde Japansche "kanten", een soortgelijk product, dat in de Indische keuken de plaats inneemt van de gelatine of vischlijm, die bijvoorbeeld dient, om puddingen te stijven. Vroeger maakte men er op de Indische kantoren een zeer goed bruikbare hectograafspecie van. 
Agar-agar is bij inwendig gebruik zeer verkoelend. Buiklijders en zij, die hevige koorts hebben, mogen het echter niet gebruiken.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
902 Neusbloeding 
1397 wonden (verzachten en opdrogen van) 

item   Indon. naam   Ned. naam   
1s   Akar bahar   as van een poliep   
Beschrijving Naar algemeen wordt gedacht, zou dit de wortel of stengel van een zeeplant zijn. In werkelijkheid is het echter de as van een poliep of straaldier. 
Het wordt gewonnen nabij de kusten vooral in de Molukken. De inlandsche volken maken er halskettingen, armbanden en andere versieringsvoorwerpen van, die veelal als amulet worden gedragen. 
Het wordt hoe langer hoe meer bekend, dat deze akar bahar, als armbanden om pols of bovenarm gedragen, een middel is tegen rheumatiek en het is dan ook niet te verwonderen, dat er tegenwoordig een levendige handel in gedreven wordt en ze zelfs in Europa gemakkelijk te bekomen zijn. 
Verkoopers beweren, dat men, om er zoo veel mogelijk baat bij te hebben, ze zoo moet vormen, dat ze zoo goed mogelijk contact met de huid maken. Ze moeten aansluiten en daarom is het dragen om den bovenarm te verkiezen. 
Deze armbanden zijn in verschillende maten verkrijgbaar. Door ze eenigen tijd in heet water te dompelen, worden ze eenigszins buigbaar en kunnen dan naar behoefte een weinig worden verwijd of vernauwd.
gebruikt bij:
1014 Rheumatiek 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
6p   Akar wangi   Vetiveria zizanioides (L.) Nash ex Small   Andropogon zizanioides Urban.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Deze grassoort heeft duf-aromatische wortels, die in gedroogden staat gebruikt worden voor het parfumeeren van kleederen en voor het vervaardigen van verschillende gebruiksvoorwerpen, die jarenlang den eigenaardigen geur behouden.
gebruikt bij:
32 Adem (onwelriekende) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
7p   Alang-alang   Imperata spec.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Dit is het bekende hooge gras, dat overal in de laagvlakte groeit. 
Alleen de wortelstokken worden voor medicinale doeleinden gebruikt.
gebruikt bij:
1270 Middelen ter bevordering van het urineeren 
1256 Urineeren met bloed 
1462 Zwartwaterkoorts 

item   Indon. naam   
2s   Aloe   
Opmerking(pr): Dit is een sterk werkzaam laxeer middel.
Beschrijving Wat met dezen naam wordt aangeduid, is het ingedikte bittere sap van enkele aloe-soorten, als Aloe ferox en Aloe vera 
Het wordt op Java niet bereid. Het geimporteerde product is op de pasars verkrijgbaar onder de benaming djadam.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
8p   Alsem   Artemisia absinthium L.   Asteraceae (Compositae)   
Beschrijving Dit is een aetherische bitterstof, die verkregen wordt uit de bloemhoofdjes van de alsemplant A. absinthium. 
In Indië wordt het niet gewonnen, maar het is in elke apotheek te bekomen.
gebruikt bij:
1453 Zuur op de maag 

item   Indon. naam   
3s   Ampo   
Beschrijving Dit is een eetbare soort roode aarde die in platte stukjes op de pasars wordt verkocht en als snoeperij bij de javanen gewild is.
gebruikt bij:
854 Mazelen 
1319 Vloeiingen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
9p   Ananas   Ananas comosus (L.) Merr.   Bromeliaceae   
Beschrijving Deze, om haar overheerlijken smaak zoo hooggeroemde vrucht, is op lossen rooden grond gemakkelijk te kweeken. 
Er bestaan verschillende soorten of variëteiten. De ananas bogor, een van de kleinste soorten, is wel de fijnste als tafelvrucht. De 
Semarangsche soort, die veelal uit het Bodja'sche komt, is grover, doch sappiger en wordt voor medicinale doeleinden geprefereerd. 
Ananas-sap is zeer heilzaam. Het heeft een hoogst zuiverend vermogen en wordt daarom gaarne gegeven aan patiënten met keelaandoeningen of buikziekten. 
Het verterend vermogen van ananas-sap is zoo groot, dat een stukje vleesch, hetwelk men gedurende een half uur in dit sap ondergedompeld houdt, geheel verteert tot een geleiachtige massa.
In alle gevallen, waarbij de oorzaak van het lijden een slechte spijsvertering is, zal ananas-sap genezing brengen. 
Ouden van dagen, die met de spijsvertering sukkelen, hebben aan dit heerlijke sap een gemakkelijk middel tegen hun kwaal. 
Ananas-sap moet versch worden gebruikt. Door het koken verliest het veel van zijn kracht. In het Aanhangsel vindt de lezer echter een recept voor het bereiden van ananas-sap, dat geschikt is, om twee jaar en langer te worden bewaard en zelfs voor verzending naar Europa kan dienen. 
Ananas-sap moet niet tegelijk met melk worden ingenomen. Evenmin is het goed, deze beide kort na elkander te gebruiken. 
Nierlijders en zij, die suikerziekte hebben, mogen geen ananas eten of ananas-sap gebruiken. Vrouwen, die lijden aan ontsteking der vrouwelijke organen, zullen na het eten van ananas zeker krampen krijgen. 
Ananas is ook verboden voor vrouwen, die last hebben van witten vloed. 
De vrucht heeft een afdrijvende werking en daarom is het niet geraden, ananas te eten kort na de bevalling. Vrouwen, die sterk van gestel zijn, kunnen gedurende de zwangerschap nu en dan wel een enkel stukje ananas eten, zonder dat ze er nadeelige gevolgen van behoeven te vreezen. 
De vezels zijn moeilijk verteerbaar en voor zwakke ingewanden zeer schadelijk. 
Zij, die geen sterke maag hebben, zullen goed doen, de schijfjes of stukjes alleen maar uit te kauwen, zonder de vezels in te slikken. 
Ananasschillen en uitgeperste ananasvezels zijn bijzonder geschikt, om er marmer mede te boenen.
gebruikt bij:
152 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
221 Buikziekte bij volwassenen - infectie bijvoorbeeld door slecht drinkwater 
279 Diarhee of buikloop herhaaldelijke aandrang met een moe gevoel in den buik en pijnlijk fondament 
296  299 Diphtheritis 
342  344 Eelt 
406 Galsteen 
416 Gastrische koortsen 
447 Griep 
526 Hoofdroos 
548 Hygiëne 
579 Keelabces 
669 Koorts (hooge) 
732 Kroep 
807 Maagkramp 
819 Maagkwalen 
926 Ontlasting 
964 Opgezet gevoel 
1064 Slijmkoliek 
1131  1134 Spijsvertering (Slechte) 
1079 Spruw (Indische) 
1114 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
196 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
10p   Andong,endong   Cordyline fruticosa (L.) Goepp.   Lomandraceae (Agavaceae)   
Beschrijving Een spaarzaam vertakte heester die veel in den Archipel voorkomt maar op 
Java niet wildgroeiend is aangetroffen. Om de fraaie bladeren wordt hij echter overal als pagerplant er als sierheester gebruikt. 
Er is een variëteit met groene en een met roode bladeren. 
De eerste heet ter onderscheiding wel een andere naam voor dezen heester is pandan tjina. De bladeren, boven het vuur verflenst en dan gekneusd genezen de venijnige steken van den ikan swanggi.De visschers bestrijken hun beenen wel als voorbehoedmiddel tegen dergelijke steken met het sap van de bladeren. 
Ook worden de oude bladeren wel gebruikt om rijst in te wikkelen die dan zoo gekookt wordt en hierdoor een aangenamen smaak krijgt.
gebruikt bij:
113 bloedspuwing 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
11p   Andijvie   Cichorium endivia L.   Asteraceae (Compositae)   
Beschrijving Deze bekende groente is overal op de pasars te bekomen. In vele inlandsche talen wordt ze andewi genoemd. Nauw verwant hieraan is de Cichorium intybus L., het cichoreilof, ook wel Brusselsch lof of witlof genoemd.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
397 Galsteen 
1302 Vervetting 

item   Indon. naam   Ned. naam   
4s   Arak   rum   
Beschrijving Is inlandsche rum, gestookt uit de melasse van de suikerfabrieken, de zoogenaamde goela tetes. Het is een belangrijk uitvoerartikel. De 
Batavia-arak staat bij de buitenlandsche afnemers het hoogst aangeschreven. Wat op Java verkocht wordt als arak obat, is niet het beste product.
gebruikt bij:
63 Beenen (gezwollen) van zwangere vrouwen 
373 Engelsche ziekte 
428 Gewrichten (pijnlijke) 
431 Gewrichtsaandoening 
1010  1018 Rheumatiek 
1050 Slapte In de spieren 
1213 Transpireermiddel 

item   Indon. naam   Ned. naam   Latijnse naam   Familie   
12p   Aren,arenpalm,   suikerpalm   Arenga pinnata (Wurmb) Merr.   Arecaceae (Palmae)   
Beschrijving Dit is de arenpalm, ook wel suikerpalm geheeten. Uit de bloeikolven wordt het palmsap getapt, waaruit door indampen de goela aren of arensuiker wordt bereid. Deze suiker is geuriger en meer gezocht dan de inlandsche rietsuiker. Deze en ook andere inlandsche suikersoorten noemt men goela djawa. Waar in dit boek verder sprake is van goela djawa, wordt altijd goela aren bedoeld. Van de zaden van de arenpalm worden de geliefde glibbertjes gemaakt, een confituur bekend onder den naam van kolang kaling. Voor de bereiding wordt verwezen naar het Aanhangsel. Uit het merg van den arenpalm wordt meel bereid op dezelfde wijze als sago (zie het Aanhangsel) wordt gewonnen. Op Java noemt men dit med pati, dat zooveel beteekent als het Hollandsche bloem. Dit meel is zeer licht verteerbaar en bijzonder geschikt als voedsel voor buiklijders. Als het goed gedroogd is, kan het jarenlang worden bewaard. De arenpalm levert bovendien nog het indjoek, ook wel idjoek of kortweg doek geheeten. Dat zijn de zwarte borstelige vezels, die tusschen de bladstelen groeien en waarvan touw en borstelwerk wordt gemaakt. Het rot zeer moeilijk en blijft ook in den grond zeer lang goed. Het wordt gebruikt, om de ondereinden van palen te omwinden, die in den grond staan en daardoor een bescherming hebben tegen rajap. In het binnenland wordt het veel gebruikt als dakbedekking. 
Bij waterkeeringen dient het tusschen de steenen, om het zand vast te houden en uitspoelen tegen te gaan. Verder doet men een plukje indjoek onder in de bloempotten, waardoor het uitloozingsgat vrij blijft. 
Chevelures, varens en begonia's groeien dan het best.
gebruikt bij:
92 Blaassteen 
1052 Slijm 
1184 Suikerziekte 
1191 Tanden krijgen 

item   Indon. naam   Ned. naam   
5s   Areng djati   teak houtskool (djatihout),   
Beschrijving De houtskool van de teak Tectona grandis. 
Dit komt in verschillende inlandsche recepten voor en is bij de inlandsche medicijnverkoopers geregeld verkrijgbaar.
gebruikt bij:
3  4 Aambeien of haemorrhoiden 
177 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
170  171 Buikziekte bij kinderen - veelvuldige slijmerige afgang met bloed 
194 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
273 Diarhee of buikloop 
326 Dysenterie 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
13p   Arowroot   Maranta arundinacea L   Marantaceae   
 
Beschrijving Deze plant, waarvan de wortelstokken het arowrootmeel leveren, is gemakkelijk te kweeken beneden 1000 m zeehoogte. 
Zij vraagt losse roode aarde en een weinig schaduw. Zoodra ze gebloeid heeft, is het tijd voor den oogst van de wortelstokken. 
Voor de bereiding van het meel wordt verwezen naar het Aanhangsel. 
Arowrootmeel is zeer licht verteerbaar en bovendien een gezond voedsel, dat aanbevolen wordt voor kinderen, zwakken en herstellenden. 
In de Indische keuken is het zeer geschikt voor het maken van bros gebak. 
Het bij de meelbereiding overblijvende vocht is een uitstekende medicijn tegen de buikziekte, die veroorzaakt wordt door overmatige inwendige hitte. zie ook Ganjong
gebruikt bij:
160  162 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
173 Buikziekte bij kinderen - Ontlasting met slijm en bloed 
231 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
286 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
265 Diarhee of buikloop 
305  330  332 Dysenterie 
338 Eczeem 
1441 Zog (middelen ter opwekking van het) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
14p   Asem   Tamarindus indica L.   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
 
Beschrijving Dit is de tamarindeboom, die op Java in de laagvlakte algemeen voorkomt vooral langs de wegen. In den tijd, dat de rijpe peulen afvallen, ziet men de Javaansche vrouwen, die ter pasar gaan. geregeld de asemvruchten, die ze op hun weg zien liggen, oprapen. Asem wordt in de inlandsche keuken veelvuldig gebruikt en komt ook voor in de meeste rijsttafelgerechten. 
Asem bevordert de verteerbaarheid van vleesch en neemt de onaangename lucht van visch weg. 
Van de vruchten maakt men gelei en confituur en ook kan er een verfrisschende stroop mede bereid worden. 
Asem kawak heeten de overjarige vruchten, die voor medicinale doeleinden geprefereerd worden boven versche. In het Aanhangsel vindt men, hoe van deze asem kawak de geneeskrachtige zoogenaamde tamarinde-olie wordt gemaakt, welke de Javaan madoe asem noemt. 
Asem kawak dient men ook paarden toe tegen kwaden droes. 's Morgens geeft men het paard een hoeveelheid als een eenden- ei, vermengd met zooveel water, als in een aer blanda flesch gaat.
gebruikt bij:
21 Aambeien of haemorrhoiden 
38 Apenpokken, Kinderpokken of Waterpokken 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
198 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang zonder bloed 
234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
252 Cholerine Hieronder verstaat men een lichte cholera 
336 Eczeem 
512 Hoest (droge) 
553  555 Jeuk 
718  719 Kraamvrouwenkoorts 
756 Laxeermiddelen 
834 Maden 
850 Malaria 
858 Mazelen 
868 Menstruatie (pijnlijke) 
892 Nawee-en 
897 Netelroos 
984 Pokken (Spaansche) 
979  981 Pokken 
989  990 Puisten 
1000 Puistjes in het gelaat 
1005 Rheumatiek 
1091 Spruw (Indische) 
1122 Spruw in den mond 
1139 Steenpuisten 
1240 Uitslag in het gelaat 
1241 Uitslag op het hoofd 
1237 Uitslag 
1358 Witte vloed 
1444 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1458 Zwangerschap 
1379 wonden (jeukerige) 
1400 wonden aan den voet 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
15p   Asperge   Asparagus officinalis L.   Aspargaceae (Liliaceae)   
Beschrijving Asperges worden tegenwoordig in de bergstreken met succes door inlanders gekweekt en op de hoofdplaatsen ter pasar gebracht of langs de 
Europeesche woningen gevent. De cultuur vereischt bijzonder veel zorg. 
Het product doet niet zo veel onder voor het Europeesche, dat hier natuur]ijk alleen in geconserveerden toestand wordt aangevoerd. 
Goed bereid, zijn asperges een uitgezochte lekkernij, die echter aan nier- en blaaslijders verboden moet worden. 
Het fraaie groen van een andere soort van dit geslacht wordt veel in den bloemenhandel gebruikt en daarom wordt deze soort ook wel als sierplant in tuinen geplaatst.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
16p   Aster   Chrysanthemum indicum L.   Asteraceae (Compositae)   
Beschrijving Dit is een bekende sierplant, waarvan variëteiten met witte, gele, bruine en roode bloemen bestaan. 
De Javaan noemt ze sroeni en de gele wildgroeiende, die met den naam sroeni alas wordt aangeduid, gebruikt men evenals de Europeesche kamille.
gebruikt bij:
671 Koorts bij kinderen 
1219  1222 Transpireermiddel 
1362 Witte vloed 
1464 Zwartwaterkoorts 
item   Indon. naam   
6s   Atapis   
Beschrijving een vrij duurzame dakbedekking, die gemaakt wordt van de gedroogde volwassen bladeren van nipa- en sagopalm.
item   Indon. naam   
7s   Azijn   
Beschrijving Voor de bereiding van inlandschen azijn wordt verwezen naar het Aanhangsel.
gebruikt bij:
844 Malaria 
878a Moeraskoorts 
1175  1176 Stuipen 
1211 Transpireermiddel 
1293 Vergiftiging 
1312 Verzwikking 
1321 Vloeiingen na de bevalling of bij miskraam 

item   Indon. naam   Ned. naam   
8s   Bajem   panten als "spinazie" gebruikt   
Beschrijving is de verzamelnaam voor verschillende soorten groenten, die alle als spinazie worden gegeten. De beste zijn wel die met groote bladeren, die men bajem kebo noemt en de zoogenaamde Chineesche bajem met licht- kleurige stelen en bladnerven. Bajem mag nimmer worden uit- gekookt.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
374 Engelsche ziekte 
596 Kindervoeding 
623 Koorts 
710 Kraamvrouwen 
906 Nieren (zuivering van de) 
1061 Slijm 
1436 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1446 Zoogen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
17p   Bajem   Spinacia oleracea L.   Amaranthaceae (Chenopodiaceae)   
Beschrijving Dit is de echte Europeesche spinazie, die tegenwoordig ook in de bergstreken op Java wordt verbouwd. 
Wat op de pasars wordt verkocht, is als regel de volgende soort.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
18p   Bajem   Amaranthus tricolor L.   Amaranthus melancholicus L.   Amaranthaceae   
Beschrijving Een plant, die weinig eischen aan den grond stelt en zelfs overvloedig als onkruid voorkomt.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
19p   Bajem doeri   Amaranthus spinosus L.   Amaranthaceae   
 
Beschrijving Deze gestekelde soort wordt niet als groente genuttigd, maar bij voorkeur als medicijn.
gebruikt bij:
438 Gezwellen (branderige) 
1143 Steenpuisten 
1285 Venerische ziekte 
1297 Verkoudheid op de borst 
1373 wonden (branderige en zwerende) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
20p   Bajem lemah   Amaranthus lividus L.   Amaranthaceae   
Beschrijving Van deze soort worden zoowel de wortels als de bladeren als medicijn gebruikt De wortels van een variëteit met roode bladeren, die voor de consumptie niet gewild zijn, worden gebruikt als medicijn tegen dysenterie. Deze variëteit noemt men ook wel met den afzonderlijken naam van bajem merah Amaranthus tricolor L. of A. melancholicus L.
gebruikt bij:
316 Dysenterie 
689 Koorts (verkoelende middelen bij) 

item   Indon. naam   
9s   bakmi,bami   
Beschrijving Bakmi of bami is een Chineesch kostje, dat bij de meeste Europenanen ook zeer geliefd is. Het wordt bereid met mi, dat is een soort Chineesche vermicelli, met varkensvleesch, garnalen enz.
gebruikt bij:
598 Kindervoeding 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
21p   Bakoeng poetih   Crinum asiaticum L.   Amaryllidaceae   
 
Beschrijving Deze plant komt in het wild tot op 700 m zeehoogte voor en wordt om de fraaie witte bloemen vaak als sierplant gekweekt. Zei verkiest vochtig beschaduwd terein. Het is een bolgewas met forsche bladeren. Bij oudere planten groeit de bol vaak uit tot een bovengrondschen stam.
gebruikt bij:
614 Koliek 
1269 Middelen ter bevordering van het urineeren 
1013 Rheumatiek 
1069 Spit 
1210 Transpireermiddel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
22p   Bangkowang,bengkowang   Pachyrhizus erosus (L.) Urb.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Dit kruid wordt als groenbemester gebruikt en ook gekweekt om de knolvormige hoofdwortels, die rauw als versnapering worden gegeten. 
De zaden, die zeer giftig zijn, en ook als bedwelmend middel bij de vischvangst worden gebruikt, zijn in den inlandschen medicijnhandel verkrijgbaar.
gebruikt bij:
335 Eczeem 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
23p   Bawang brobos , babawangan   Proiphys amboinensis (L.) Herb.   Eurycles amboinensis Loud.   Amaryllidaceae   
Beschrijving Een bolgewas, dat als sierplant wordt gekweekt. De bladeren, boven het vuur verflenst, doen negenoogen en bloedzweren rijpen. De schubben worden gekauwd na het eten van schadelijk voedsel, omdat het sap braking opwekt.
gebruikt bij:
993 Puisten 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
24p   Bawang brobos   Murdania nudiflora (L.) Brenan   Aneilema nudiflorum R.Br.   Commelinaceae   
 
Beschrijving Dit is een zeer veranderlijk kruid. De jonge plantjes hebben een duidelijke wortelrozet. Later verdwijnt deze. Uit de rozet spruiten de stengels, die tot een meter lang kunnen worden. Ze zijn opstijgend en soms eerst liggend. Het vee eet dit plantje gaarne. De blaadjes zijn als van klaver, doch enkel in plaats van driedeelig.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
25p   Bawang poetih   Allium sativum L.   Alliaceae (Amaryllidaceae,Liliaceae)   
Beschrijving Deze plant, die in Holland knoflook heet, is algemeen bekend, doch niet ieder heeft ondervinding van de goede eigenschappen. Veelvuldig gebruik van knoflook werkt verhittend. Zij, die ontstoken nieren hebben, zoomede zwangeren en kraamvrouwen mogen geen knoflook gebruiken. Bij boschontginningen vooral in moerasachtige streken is het goed, veel gezouten knoflook te gebruiken. Dit verhindert, dat de slechte dampen uit den grond een schadelijken invloed op het lichaam uitoefenen. Bawang poetih wordt door de inlanders ook veel gebruikt tegen cholera en andere besmettelijke ziekten. Met water en veel suiker tot een dikke stroop verkookt, is knoflook een prachtig middel tegen aamborstigheid, waterzucht en geelzucht. Met lijnolie geroosterd en op een gezwel gehouden, bevordert het het rijp worden. Tot een papje gestampt en in omslagen gedaan, geneest het gekwetste nagels aan handen en voeten en trekt scherven, splinters en dorens uit de wonden. Met honig vermengd, geneest het blauwe plekken op de huid als gevolg van stooten, slagen of stompen. Met frisch water en honig geneest het boosaardigen huiduitslag. 
Gestampte knoflook met boomolie (olijfolie) gemengd, verzacht en geneest wonden en gezwellen aan de voeten. Met salpeter en zout of wijnazijn vermengd, geneest het insectenbeten. Opkomende puistjes verdwijnen weer, door ze tijdig in te wrijven met knoflooksap. Een stukje knoflook in het oor gelegd, werkt vaak pijnstillend bij kiespijn. Maden en ingewandswormen verdrijft men, door het eten van knoflook.
gebruikt bij:
24 Aamborstigheid 
75 Beet (vergiftige) 
99 Blauwe plekken door stooten veroorzaakt 
243  250 Cholera 
422 Geelzucht 
440 Gezwellen (etterige) 
535 Huiduitslag 
589 Kiespijn 
618 Koorts 
833 Maden 
878 Moeraskoorts 
888 Nagels (gekwetste) 
997 Puistjes in het gelaat 
1072 Splinters in de huid 
1138 Steenpuisten 
1336 Waterzucht 
1399 wonden aan den voet 


item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
26p   Bengle   Zingiber purpureum Roscoe   Zingiber cassumunar Roxb.   Zingiberaceae   
Beschrijving Een plant, die op drassigen grond, zoowel in het warme laagland als in het hooge gebergte, groeit. 
De gele onaangenaam smakende wortelstok werkt verwarmend, uitdrogend en pijnstillend en wordt dan ook door de 
Javanen in verschillende medicijnen gebruikt.
gebruikt bij:
186 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
524 Hoofdpijn door kouvatten 
950 Oogen (doffe) 
1300 Vervetting 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
27p   Benzoe   Styrax benzoin Dryand.   Styracaceae   
Beschrijving Een hooge boom, waarvan de bast na insnijding een hars laat uitvloeien, dat in den handel benzoe heet. Op Java is deze boom vrij zeldzaam, op Sumatra veel algemeener. Het product heet op Java menjan madoe of menjan poetih en is in den inlandschen medicijnhandel geregeld verkrijgbaar.
gebruikt bij:
198 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang zonder bloed 

item   Indon. naam   Ned. naam   
10s   Bertjita   alleen de naam van het simplex   
Opmerking(pr): Als U meer weet over dit simplex zou ik dat graag vernemen:piet@hoefsmid26.nl
gebruikt bij:
835 Maden 
1295 Verkoudheid op de borst 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
28p   besaran   Morus alba L.   Moraceae   
 
Beschrijving Dit is de Indische moerbei, die na verwant is aan de Europeesche Morus nigra L., welke men ook wel eens gepoogd heeft, om aan te planten. 
De vruchten zijn sappig, maar kunnen niet worden getransporteerd, waardoor het debiet van het gekweekte product niet groot kan zijn en dit alleen voor plaatselijke consumptie bestemd is. Ook de bladeren van deze 
Indische soort dienen als voedsel voor de zijderupsen.
gebruikt bij:
627 Koorts 
1409 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
29p   Bidara, widara   Ziziphus jujuba Mill.   Rhamnaceae   
Beschrijving Een boom, die op Java overal voorkomt tot op 400 m zee hoogte. De vruchten van de wildgroeiende soorten zijn klein en bitter. Bij goede bemesting geven de gecultiveerde boomen grootere vruchten, die zeer smakelijk zijn en het best kunnen worden vergeleken met appels met een dunne gele schil. Ze worden bij voorkeur gekweekt van tjangkokans. 
Volwassenen kunnen zonder nadeelige gevolgen wel twaalf vruchten achtereen nuttigen. Kinderen naar verhouding minder Overmatig gebruik veroorzaakt diarhee.
gebruikt bij:
390 Gal (afdrijven van de) 
1292 Vergiftiging 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
30p   Bidara laoet,bidara pait   Strychnos lucida R.Br.   Strychnos ligustrina Blume   Strychnaceae (Loganiaceae)   
Beschrijving Dit kleine boompje levert het echte slangenhout. Het is inheemsch op de kleine Soenda-eilanden Op Java is het zeldzamer vooral in het Westen. 
Het hout is algemeen op de pasars op Java te bekomen. Van het geraspte hout wordt thee getrokken, de zoogenaamde bidara laoet thee, die den eetlust opwekt. De werking is zuiverend en verkoelend. Geregeld gebruik maakt, dat men een mooie frische gelaatskleur krijgt.
gebruikt bij:
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
237 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
241 Buikziekten bij volwassenen - door malaria 
234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
425 Gelaatskleur (frissche) 
537 Huiduitslag 
761 Leverziekte 
812 Maagkwalen 
999 Puistjes in het gelaat 
1090 Spruw (Indische) 
1238  1239 Uitslag in het gelaat 
1236 Uitslag 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
31p   Bidara laoet,bidara pait   Eurycoma longifolia Jack.   Simaroubaceae   
Beschrijving Een strandboompje dat in het Westelijk deel van den Archipel veel voorkomt maar op Java niet wordt aangetroffen. Alhoewel de hiervoor genoemde boom als de echte Bidara laoet moet worden beschouwd zoo wordt op Sumatra en omliggende eilanden algemeen de wortelbast van dezen boom voor hetzelfde doel en onder den zelfden naam gebruikt.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
32p   Bidara oepas   Merremia mammosa (Lour.) Hall.f.   Convulvulaceae   
 
Beschrijving Een windend kruid met mooie klokvormige witte bloemen, dat het best groeit in de warmte en aangekweekt wordt, om de geneeskrachtige wortelknollen. De stengels zijn dun, rond en glad. Vermenigvuldiging geschiedt door het uitplanten van zulke knollen. 
Het sap, dat uit de geraspte knollen wordt geperst, bevat de werkzame bestanddeelen. Ook wordt het raspsel wel met water uitgetrokken. 
In vetten grond kunnen de knollen zeer groot worden. In enkele streken worden deze knollen ook wel als voedsel door de bevolking genuttigd. 
Voor medicinaal gebruik zijn echter de kleine knolletjes te verkiezen. 
Men oogst de knollen, wanneer de bovengrondsche plant afsterft. 
Bidara oepas heeft een goede reputatie als geneesmiddel tegen suikerziekte. Dat suikerziekte echter met bidara oepas altijd te genezen is, is een dwaling. Als de suikerziekte gepaard gaat met andere kwalen, helpt bidara oepas ook niet. Ook is het verkeerd, om bij het gebruik van bidara oepas geen nauwkeurig dieet te volgen, zooals dat bij suikerziekte is voorgeschreven.
gebruikt bij:
215 Buikziekte bij volwassenen - door het gebergte 
298 Diphtheritis 
486 Heeschheid 
577 Keelaandoening 
647 Koorts als gevolg van longontsteking, bronchitis of tuberculose 
783 Longontsteking 
788 Longtering 
1186 Suikerziekte 
1225 Typhus 
1293 Vergiftiging 
117 bloedspuwing 
497 hoest 
1382 wonden van de huid 

item   Indon. naam   Ned. naam   
11s   Blendbok gebang   gom van de palm Corypha utan   
Beschrijving is de gom uit den top van de gebang. Deze gom is zeldzaam en daarom duur. In den inlandschen medicijnhandel is ze niettemin geregeld verkrijgbaar. In verschen staat wordt ze door de bevolking wel gebruikt voor het afsluiten van wonden. Zie Corypha utan
gebruikt bij:
318 Dysenterie 

item   Indon. naam   Ned. naam   
12s   Blendok Kelor   exudaat van moringa oleifera.   
Beschrijving is de getah die uitvloeit, wanneer de kelor aan den stam door insecten wordt beschadigd. 
Deze getah is aanvankelijk wit, doch wordt aan de lucht blootgesteld spoedig donkerbruin. 
Ze lost in water niet op, maar zwelt wel, wanneer ze in het water gedompeld wordt.
gebruikt bij:
218 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
33p   Bligoe   Benincasa pruriens (Parkinson) W.J. de Wilde & Duyfjes f. hispida (Thunb.) W.J. de Wilde & Duyfjes   Benincasa hispida Cogn.   Cucurbitaceae   
Beschrijving Aan deze klimplant groeit de waskalebas of Chineesche reuzenmeloen. Van deze vruchten maakt men tang kwe, dat is een gezochte Chineesche lekkernij. Voor de bereiding van tang kwe wordt verwezen naar het Aanhangsel. Bligoe noemt men in het algemeen de groote langwerpige vruchten. De kleine langwerpige heeten koendoer en de ronde worden laboe genoemd. Op Java heeten ze ook wel boewah bonteng.
gebruikt bij:
180 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van Inwendige hitte 
304  315 Dysenterie 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
34p   Blimbing manus   Averrhoa carambola L.   Oxalidaceae   
Beschrijving De zoete blimbing is een gecultiveerde variëteit van deze wilde soort, die zeer zuur is. De blimbing Demak is zoet en zeer gezocht als tafelvrucht. Zij is gezond, mits men haar goed schilt en alleen het sap er van inslikt. Bij keel- en buikaandoeningen doet men beter, geen blimbing te eten. Ook niet als de maag van streek is.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
35p   Blimbing woeloeh   Averrhoa bilimbi L.   Oxalidaceae   
Beschrijving Van deze zure blimbing bestaan witte en groene variëteiten. Beide worden uit zaad geteeld. Wanneer de plant goed verzorgd wordt en flink bemest, zal ze reeds na drie jaar vruchten dragen. Het scherpe vruchtensap werkt zuiverend en wordt onder meer gebruikt, om vlekken uit waschgoed te verwijderen. De donker roodbruine bloemen worden tot stroop gekookt.
gebruikt bij:
134 Bof 
507 Hoest bij kinderen 
574 Keelaandoening 
1011 Rheumatiek 
1123 Spruw in den mond 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
36p   Blindjo   Gnetum gnemon L.   Gnetaceae   
Beschrijving Deze boom is algemeen bekend. De jonge blaadjes en de vruchten worden bij de rijsttafel gebruikt. Van de vruchtjes maakt men emping, die in kokende olie gebakken de smakelijke kripik blindjo levert. Bladeren zoowel als vruchten zijn eenigszins laxeerend en veroorzaken prikkeling, waarom ze niet gegeten mogen worden door personen met een gevoelige keel.
gebruikt bij:
736 Laxeermiddelen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
37p   Bloeboek loepa   Teysmanniodendron pteropodum (Miq.) Bakh.   Verbenaceae   
Beschrijving welke boom alleen op Sumatra voorkomt en ter Oostkust sepoegang wordt genoemd. Van de verkoolde pitten uit deze vruchten maakt men met klapperolie een zalfje.
gebruikt bij:
15  18 Aambeien of haemorrhoiden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
38p   Bloestroe   Luffa aegyptiaca Mill.   Luffa cylindrica Roem.   Cucurbitaceae   
 
Beschrijving Dit is de komkommersoort, die de plantenspons levert. Het is een klimplant, die zoowel in de laagvlakte als op hooger gelegen terein groeit en vetten grond eischt. Vier maanden na het zaaien van de pitten heeft men reeds volop vruchten. Van de jonge vruchten kan men smakelijke gerechten bereiden. Zoodra de rijpe vruchten een geelachtige tint krijgen, worden ze afgesneden en op een luchtige plaats aan de steeltjes opgehangen. Aan de onderzijde snijdt men een paar cm dikte weg, waardoor het vocht kan uitdruipen. Na twee of drie etmalen wordt het vezelnet uit de schil gescheurd en in kalkwater uitgespoeld. Dan worden ze uitgeslagen en in den wind gedroogd. Gaat dit drogen te snel, dan worden de sponzen bros en gaat het te langzaam, dan is er gevaar voor beschimmelen. Zijn ze eenmaal droog, dan kan men de zaden er uit schudden en zijn ze voor het gebruik gereed. Deze luffasponzen, die vroeger algemeen in de Indische badkamers werden gebruikt, zijn wat in onbruik geraakt.
gebruikt bij:
56 Baden 
132 Bloedzweer 
710 Kraamvrouwen 
747 Laxeermiddelen 
869 Menstruatie (wegblijven van de) 
1254 Urineeren met bloed 
1446 Zoogen 

item   Indon. naam   
13s   Boenga lawang,kembang lawang   
Opmerking(pr): De bedoelde zeldzame vruchten zijn zeer waarschijnlijk Illicium verum Hook f., steranijs.
Beschrijving Heeten zoowel de kruidnagelen als de halfrijp gedroogde vruchten van enkele kaneelachtige planten. Wat men in den inlandschen medicijnhandel ,op Java onder boenga lawang verstaat, zijn de jonge gedroogde vruchten van een buitenlandsche soort. Deze zijn echter zeldzaam en als regel levert men een inheemsch surogaat.
gebruikt bij:
112 bloedspuwing 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
39p   Boewah nona   Annona reticulata L.   Annonaceae   
 
Beschrijving Een bekende vruchtboom, die veel in het wild voorkomt en door cultiveeren veredeld is. De veredelde vruchten bevatten veel meer pitten dan de wilde. Aangezien de bloemen, die eenigszins op kenanga gelijken, bedwelmend zijn, moet men deze boom nimmer dicht bij woningen planten.
gebruikt bij:
260 Diarhee of buikloop 
922 Ongedierte 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
40p   boewah tempajan   Scaphium macropodum (Miq.) Beum.   Scaphium affinis Piere.   Sterculiaceae   
Beschrijving Zo heeten de zaden van een hier niet inheemschen boom.Ze worden voor den inlandschen medicijnhandel geregeld aangevoerd uit Siam en van het 
Maleische schiereiland. Men noemt ze ook wel boewah semangkok, omdat elk zaadje, des avonds met wat water in een kopje gedaan, door uitzetting en slijmvorming dit den volgenden morgen geheel vult. Van het dunne schilletje gezuiverd, en met wat stroop of kandijklontjes gemengd, wordt dit vocht gedronken onder den naam van boewah tempajan thee.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
82 Binnenkoorts 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
233 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
266 Diarhee of buikloop 
322 Dysenterie 
599 Kindervoeding 
663 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
1113 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1180 Stuipen 
1246 Uitslag in den mond 
item   Indon. naam   Ned. naam   
14s   Boomwas   een hars van Canarium commune   
Beschrijving noemt men de witte taaie hars die bij beschadiging uit het onderste deel van den stam en van de wortels van de kanari vloeit. In den drogerijenhandel op java is het verkrijgbaar onder den naam getah kanari. In de apotheek heet deze hars elemi.
gebruikt bij:
1236 Uitslag 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
41p   Boonen   Phaseolus vulgaris L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Een groote verscheidenheid van boonen behoort tot deze botanische soort. 
Ze hebben alle eigen namen en verschillende kunnen hier niet onvermeld blijven. In de eerste plaats de bruine boon, die in de bergstreken van 
Oost- en Midden-Java en in de Preanger gekweekt wordt voornamelijk ten behoeve van den Europeaan. De import van Hollandsche bruine boonen overtreft echter vere, hetgeen hier te lande wordt gekweekt. Dan is er een vorm met gespikkelde zaden, die vrij algemeen voorkomt en met den naam katjang djogo wordt aangeduid. Verder de sperzieboontjes, ook wel slaboontjes of princesseboontjes geheeten, die een dagelijksch pasarartikel vormen. Snijboonen zijn op de hoofdplaatsen ook geregeld verkrijgbaar. Ten slotte de witte boon of katjang bodas, die echter weinig gekweekt wordt. Wat op Java te koop is, is meestal geimporteerd uit Holland.
gebruikt bij:
596 Kindervoeding 
1443 Zog (middelen ter opwekking van het) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
42p   Brambang oetan   Pancratium zeylanicum L.   Amaryllidaceae   
Beschrijving Dit is een Amarillus-achtige plant met fraaie witte bloemen, die geuren als de Europeesche lelie, doch minder sterk. De bloembladen zijn aan den rand gekarteld en hangen als sierlijke linten om de plant heen. Ze zijn niet meer dan een vinger breed. De plant blijft laag bij den grond.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
43p   Brambang sabrang   Eleutherine americana (Aubl.) Merr.   Iridaceae   
 
Beschrijving Deze plant, die ook wel bawang sabrang wordt genoemd, is een bolgewas, dat niet veel meer dan een halve meter hoog wordt. In het wild groeit ze op lossen rooden grond. Om de fraaie witte .bloemen, die tegen den avond open gaan en zich na enkele uren reeds weder sluiten, wordt ze ook als sierplant aangekweekt. De bladeren gelijken op die van een bekende aardorchidee (Spathoglottis). Ze zijn fraai groen geribd en enkele vingers breed. De bol ziet er uit als een roode ui, doch is geheel reukeloos.
gebruikt bij:
163 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
369 Endeldarmontsteking 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
44p   Bratawali   Tinospora crispa (L.) Miers ex Hook f. et Thomson   Menispermaceae   
 
Beschrijving Deze klimmende heester heeft hartvormige bladeren en stengels ter dikte van een pink, die dicht bezet zijn met wratten of knobbels. Hij groeit het best in de warmte en komt veelvuldig in het wild voor. Men vermenigvuldigt dezen heester door stekken. De bloemen zijn klein en fijn. De stengels worden door de inlandsche medicijnhandelaren verkocht. 
Ze zijn walgelijk bitter.
gebruikt bij:
351 Eetlust opwekkend middel 
547 Huiduitslag (venerische). 
532 Huiduitslag 
681 Koorts (terugkeerende) 
905 Nierbloeding 
1283 Venerische ziekte 
1402 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 
1366 wonden 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
45p   Brobos   Alysicarpus vaginalis (L.) DC.   Alysicarpus nummularifolius DC.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Een kruid met zeer krachtig wortelstelsel dat in rubbertuinen graag als bodembedekker wordt gebruikt. Het komt voor tot op 1000 m zeehoogte, zoowel op droog als op vochtig grazig terein. Het plant zich voort door zaad, dat het geheele jaar door wordt voortgebracht en het is een goed veevoeder.


item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
46p   Canna (Indische wilde)   Canna indica L.   Canna orientalis Roscoe   Cannaceae   
Beschrijving Deze cannasoort, die zeer verbreid is in den Archipel, heeft puntige bladeren en kleine roode bloemen. Van de zwarte zaden maakt de bevolking wel kralen, die tot bidsnoeren worden geregen. De gecultiveerde soort met groote bloemen, die veel als sierplant in tuinen voorkomt, doch geen zaden voortbrengt, wordt aangeduid met den naam Italiaansche canna.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
47p   Cassia   Cinnamomum burmannii (Nees) Blume   Lauraceae   
Beschrijving Deze middelmatig hooge boom komt in het hooggebergte verspreid voor. De donkergrijze bast geeft een scherpen kaneelgeur af en levert dan ook het product, dat als binnenlandsche kaneel wordt verkocht en onder den naam van cassiabast ook een belangrijk uitvoerproduct is. Het product, de eigenlijke kaneel, wordt kajoe manis of koelit manis genoemd, in het javaansch manis djangan. Niet te verwarren met zoethout dat kajoe manis tjina heet. Het hout is fijn van structuur en doet eenigszins denken aan perenhout. Ook aan den verschen bast is de kaneellucht duidelijk waar te nemen. De echte kaneel is afkomstig van Cinnamomum verum J. Presl (syn. C. zeylanicum Nees.) een boom die alleen inheemsch is op Ceylon, doch op ondernemingen ook in onzen Archipel wel wordt aangeplant.
gebruikt bij:
309 Dysenterie 
1218 Transpireermiddel 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
48p   copal,damar minjak,pohon damar radja (molukkken)   Agathis dammara (Lamb.) Rich.   Agathis alba Foxw.   Araucuriacea   
Beschrijving Copal is de handelsnaam voor de hars, die gewonnen wordt uit de stammen van de boomen, die ,op het Maleische schiereiland damar minjak worden genoemd en in de Molukken met den naam pohon damar radja worden aangeduid. Het is de A. alba. Verwarend is het, dat wat in den handel damarhars wordt genoemd, niet het product is van dezen boom, doch hars van verschillende vertegenwoordigers van de familie der Dipterocarpaceae en wel voornamelijk Hopea- en Shorea-soorten, die veel in onzen Archipel voorkomen. In den handel spreekt men van gom copal, wat niet juist is. Gommen en harsen zijn totaal verschillende uitscheidingsproducten. Gommen lossen in water op, of wel vormen er een geleiachtige massa mede. Gom brandt niet, doch verkoolt en stinkt dan als brandende suiker. Harsen lossen niet op in water, doch wel in alcohol of in terpentijnolie. Ze branden met veel rook en geven daarbij aromatische geuren af. Copal geeft een vlam en brandt schoon op. Damar geeft geen vlam maar druipt af, zooals een pijp lak.

item   Indon. naam   
15s   Dage   
Beschrijving is een versnapering of toespijs, die bereid wordt uit verschillende oliehoudende zaden zooals katjang tanah, kemiri,koro,poetjoeng, widjen enz.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
49p   Dadap   Erythrina subumbrans (Hassk.) Merr.   Erythrina lithosperma Miq.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
 
Beschrijving Een zeer bekende boom die overal in den Archipel in het wild groeiend of verwilderd wordt aangetroffen. De inlanders gebruiken de dadop veel om er sirih en peper tegen op te leiden. Verder is hij algemeen in gebruik als schaduwboom in de koffietuinen waar hij tevens dienst doet als grondverbeteraar. In het wild wordt bijna uitsluitend de gestekelde variëteit aangetroffen die met den naam dadop doeri wordt aangeduid. De ongestekelde variëteit die door stekken wordt voortgeplant noemt men op 
Java dadop serep of dadop serep.
gebruikt bij:
1 Aambeien of haemorrhoiden 
109  109 Bloedingen (inwendige) 
180 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van Inwendige hitte 
204 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
206 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
223  229 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
285 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
292 Diarhee of buikloop met bloed als gevolg van koorts in den buik 
311  324 Dysenterie 
630  641 Koorts 
876 Miskraam 
946 Ontstekingen (inwendige) 
1101 Spruw (Indische) 
1167 Storting na de bevalling 
1357 Witte vloed 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
50p   Dalima   Punica granatum L.   Punicaceae   
 
Beschrijving Een heester die op Java alleen gecultiveerd voorkomt. Men onderscheidt naar de kleur der vruchten vier variëteiten n.l.
1e dalima poetih met witte bloemen, witte schil en witte zaadhuid. De wortelbast van deze variëteit wordt gebruikt tegen lintworm. Schil en bloemknoppen neemt men tegen buikziekte.
2e dalima itam met roode bloemen en donker paarse schil. Deze wordt gebruikt tegen dysenterie maar mag niet worden afgekookt aangezien de buikziekte dan zou verergeren.
3e dalima merah eveneens met roode bloemen doch met roode schil en donkeroode zaadhuid.
4e dalima wantah of dalima soesoen met dubbele roode bloemen die als sierplant wordt gekweekt. De schil is samentrekkend en kan als lichte thee getrokken als stopmiddel worden ingenomen. 
De schil van alle vier variëteiten bevat stoffen die de maag in meerdere of mindere mate van streek brengen.
gebruikt bij:
162f Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
209 Buikziekte bij volwassenen - als gevolg van zwakke ingewanden 
306  329  334 Dysenterie 
781 Lintworm 
1155 Stopmiddel 

item   Indon. naam   
16s   Damar   
Beschrijving is de inlandsche naam voor allerlei harsen. Het woord beteekent in het javaansch licht en in het maleisch ook fakkel of toorts in verband met het gebruik dat men van die harsch maakte. Zie ook onder copal

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
51p   Daoen djinten   Plectranthus amboinicus (Lour.) Spreng.   Coleus amboinicus Lour.   Lamiaceae (Labiatae)   
Beschrijving Een kruid met houtachtige stengels, dat tot op 1000 m zeehoogte in tuinen wordt aangeplant. De vleezige bladeren, die oorzaak zijn, dat de plant ook met den naam daoen tebel wordt aangeduid, zijn zeer welriekend en worden gebruikt, om er het hoofdhaar en de kleederen onder het wasschen mede te bestrijken. Op Java heet de plant ook wel daoen koetjing. Deze plant bloeit zelden en wordt door stekken vermeerderd.
gebruikt bij:
144 Braken (tegen het) 
518 Hoofdpijn 
966 Opgezet gevoel 
1088  1098 Spruw (Indische) 
1120 Spruw in den mond 
1171 Stuipen 
1447 Zoogen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
52p   Daoen doedoek   Tadehagia triquetrum (L.) Ohashi   Desmodium triquetrum DC   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
 
Beschrijving Een halfheester, die op Java voorkomt tot op 1500 m zeehoogte op zonnig en niet te droog terein. Deze plant, dankt haar naam aan den eigenaardigen vorm der bladeren. De bladeren worden versch of in gedroogden staat inwendig gebruikt en ook wel uitwendig als tapel tegen lendenpijn. Het is niet raadzaam, deze bladeren lang achtereen te gebruiken, omdat het lichaam er dan te veel aan went en de uitwerking dan geringer is, zooals dat met vele Indische planten het geval is. De bladeren zoowel als de peultjes helpen niersteenen oplossen, waarom deze plant ook wel wordt aangeduid met den naam gempoor watoe of kedji beling. De voortteling geschiedt door middel van zaad.
gebruikt bij:
2  3  4  21 Aambeien of haemorrhoiden 
23 Aambeien(droge) 
753 Laxeermiddelen 
915 Niersteen. 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
53p   daoen katoen   Sauropus androgynus (L.) Merr.   Euphorbiaceae   
 
Beschrijving Deze heester komt veel langs de wegen voor en als pager. De bladeren worden als groente verkocht. Te Batavia heeten ze op den pasar ook wel daoen kartoe.
gebruikt bij:
1435 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1446 Zoogen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
54p   Daoen mangko   Polyscias cumingiana (C. Presl) Fern.-Vill.   Nothopanax pinnatum Miq.   Araliaceae   
Beschrijving Een pagerheester, die in de Molukken veel wordt aangetroffen. De jonge bladeren worden wel gegeten. De oudere worden gesneden, opgekookt en dan in de zon gedroogd en gebruikt, om er het haar mede te wasschen en het een aangenamen geur te geven. Ook zijn ze dienstig om de vieze zweetlucht te verbergen, waarom ze worden gebruikt, om er de oksels mede te wasschen.
gebruikt bij:
466 Haaruitval 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
55p   Daoen oerat   Plantago major L.   Plantaginaceae   
 
Beschrijving Dit is de Hollandsche weegbree, groeit in Indië in het hooggebergte, maar is met eenige zorg ook wel aan de kust te kweeken. Dit eenvoudige plantje met vele goede eigenschappen heet in Midden-Java sangkoebah. Door de wortels te koken met klapperolie, krijgt men de minjak oerat, die heilzaam is bij verzwikkingen.
gebruikt bij:
14 Aambeien of haemorrhoiden 
125 Bloedvergiftiging 
183 Buikziekte bij kinderen - gevolg van spruw 
402 Galsteen 
760 Leverziekte 
792 Longziekte 
916 Niersteen. 
1001 Pijnstillend middel 
987 Puisten 
1008 Rheumatiek 
1034  1035 Schurft 
1125 Spruw in den mond 
1142 Steenpuisten 
1313 Verzwikking 
1365 wonden 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
56p   Daoen poko   Mentha arvensis L.   Lamiaceae (Labiatae)   
 
Beschrijving Dit plantje is een vorm van de Europeesche akkermunt Mentha arvensis linn. en komt op Java voor tusschen 150 en 1200 m zeehoogte. In Europa wordt uit de bladeren van deze en andere soorten de pepermuntolie gedistilleerd. Minjak poko wordt in Indië niet gewonnen, maar is als pepermuntolie in alle apotheken verkrijgbaar.
gebruikt bij:
23 Aambeien(droge) 
34 Amandelen (opgezette) 
216  219 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
193 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
244 Cholera 
251 Cholerine Hieronder verstaat men een lichte cholera 
413 Gassen 
450 Griep 
502  503  504 Hoest als gevolg van kouvatten 
1060 Slijm 
1181 Stijve nek 
1215  1220 Transpireermiddel 
1341 Windkoliek 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
57p   Daoen pransman, daoen prasman   Ayapana triplinervis (Vahl ex Blume) R.M. King & H. Rob.   Eupatorium triplinerve Vahl.   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Deze plant met onderaardsche uitloopers groeit tot op 1600 m zeehoogte en wordt veel op de erven aangeplant. De medicijnverkoopsters op de pasars hebben de bladeren geregeld in vooraad.
gebruikt bij:
683 Koorts (Tjilatjapsche) 
679 Koorts (koude) 
650  651 Koorts als gevolg van vallen, kneuzingen enz. 
625 Koorts 
849 Malaria 
1098  1099 Spruw (Indische) 
1334 Waterzucht 
1452 Zuur op de maag 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
58p   Dempol lelet   Glochidion molle Blume   Euphorbiaceae   
 
Beschrijving Een breedvertakte boomheester, met wollige bladeren, die te Batavia ook wel met den naam ketoembel wordt aangeduid. Hij komt in het warme laagland zoowel als in meer gematigd klimaat voor. De bloemen zijn klein en resedakleurig, ze zitten in de oksels der bladstelen. De bladeren worden ook wel slangeblad genoemd, omdat het sap dienstig is tegen vergiftige slangebeten.
gebruikt bij:
70 Beet (vergiftige) 
203  204 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
207 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van het nuttigen van moeilijk verteerbaar voedsel 
220 Buikziekte bij volwassenen - infectie bijvoorbeeld door slecht drinkwater 
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
324 Dysenterie 
578 Keelaandoening 
593 Kiespijn 
1200 Tandvleesch (Ziek en ontstoken) 
1254 Urineeren met bloed 
1355 Witte vloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
59p   Dempol lelet   Glochidion obscurum (Roxb.) Blume   Euphorbiaceae   
Beschrijving Een boom, die op Java zeer algemeen is in de lagere heuvellanden. De bloemen zijn resedakleurig en de vruchten magentarood.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
60p   Dempol lelet   Glochidion obscurum (Roxb.) Blume var macrocalyx J.J. Smith   Euphorbiaceae   
Beschrijving Een lage boom, die op Java veel voorkomt tusschen 50 en 1500 m zeehoogte. Het sap van de jonge blaadjes geeft men wel aan kraamvrouwen en thee van de bladeren getrokken is dienstig tegen dysenterie.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
61p   Dempol lelet,reuze demol lelet   Glochidion rubrum Blume   Euphorbiaceae   
 
Beschrijving Deze heester komt op Java algemeen voor, doch niet in het warme laagland. De bladeren worden gebruikt tegen kramphoest. 
Van de reuzen dempol lelet zijn de bast zoowel als bladeren zeer samentrekkend en worden bij buikziekte gebruikt. Ze mogen niet gekookt worden, maar dienen in warm water te worden afgetrokken, dan wel in koud water zacht gekneusd te worden.
gebruikt bij:
207 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van het nuttigen van moeilijk verteerbaar voedsel 
210 Buikziekte bij volwassenen - door verwijding van den dikken darm 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
319 Dysenterie 
1161 Stopmiddel 
item   Indon. naam   
17s   Dempol lelet sawan angoong   
Opmerking(pr): Als U meer weet over dit simplex zou ik dat graag vernemen:piet@hoefsmid26.nl
gebruikt bij:
293 Diarhee of buikloop als gevolg van zenuwachtigheld 
303 Duizelingen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
62p   Deres,deresan   Pouzolzia zeylanica (L.) Benn.   Urticaceae   
 
Beschrijving Een veelstengelig kruid, dat op vochtig terein groeit van de laagvlakte tot op 1600 m zeehoogte, dat ook wel oerang-aring genoemd wordt.
gebruikt bij:
561 Kalmeermiddelen 
1445 Zog (middelen ter opwekking van het) 

item   Indon. naam   
18s   deresan   
Beschrijving Deresan is de Javaansche naam voor vocht dat afgetapt wordt zooals legen. Zie ook onder Randoe alas.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
63p   Dilem   Pogosestemon spec.   Lamiaceae (Labiatae)   
Beschrijving Een kruid dat op Java en Sumatra inheemsch is en waarvan de welriekende bladeren wel gebruikt worden in het waschwater. Ook worden ze onder parems gemengd. Een der pogostemonsoorten levert het blad waaruit de patchouli reukstof wordt gewonnen.
gebruikt bij:
320 Dysenterie 

item   Indon. naam   
19s   Diadam,diadam arab   
Beschrijving Diadam arab is de bereide aloe, die uit Bombay wordt aangevoerd en op de pasars tot hoogen prijs wordt verkocht. de Arabieren plegen kleine stukjes te kauwen als bloedzuiverend middel. 
Zie ook onder Aloe.
gebruikt bij:
128 Bloedzuiverend middel 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
64p   Djae   Zingiber officinale Roscoe   Zingiberaceae   
Beschrijving Dit kruid, dat circa een halve meter hoog wordt en in alle tropische landen wordt gekweekt, eischt een vochtig klimaat, veel zon en lossen goed gedraineerden grond. Om het rotten te voorkomen, mogen de wortelstokken vooral niet te diep worden gepoot. Deze wortelstokken zijn de bekende gemberwortels. Het geconfijte en het droog gekristalliseerde product wordt in onzen Archipel niet gemaakt, doch hoofdzakelijk uit 
Kanton geimporteerd.
gebruikt bij:
448 Griep 
523 Hoofdpijn door kouvatten 
808 Maagkramp 
1065 Speekselafscheiding (te overvloedige) 
1213  1215  1218 Transpireermiddel 
1444 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1388 wonden (stinkende) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
65p   Djagoeng   Zea mays L.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Een forsche grassoort, die in alle warme en tropische landen wordt gekweekt en de mais of. Turksche tarwe levert. Blad en stengels zijn een gezocht veevoeder. de kolven worden op verschillende wijzen tot voedsel voor den mensch bereid en dienen ook vaak tot versnapering. de kleur van rijpe mais varieert van geel tot oranje. Jonge vruchten zijn geelgroen. de zaden zijn dan nog zacht en smaken zoet. Men eet ze rauw of gekookt.
gebruikt bij:
93  94 Blaassteen 
372 Engelsche ziekte 
404 Galsteen 
1260  1278 Middelen ter bevordering van het urineeren 
908 Nierkoliek 
910 Nierlijden 
1443 Zog (middelen ter opwekking van het) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
66p   Djaha   Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb.   Combretaceae   
Beschrijving Deze woudreus komt in Midden- en Oost-Java verspreid voor beneden 300 m zeehoogte, meestal in djatibosschen. Hij heet ook wel djaha kebo of djaha sapi. de zeer jonge vruchtjes komen in den inlandschen medicijnhandel voor onder den naam van djaha soekoen of madja soekoen. 
Algemeen is deze medicijn echter niet. Ze worden gebruikt bij het samenstellen van enkele djamoes. Meer bekend zijn de van de zaden ontdane rijpe vruchten, die verkocht worden onder den naam djaha, djaha lawe of djalawe. Behalve als medicijn worden ze ook gebruikt in de ververij en bij de lederbereiding. Tot dit doel worden ze in groote hoeveelheden uit Britsch-Indië uitgevoerd onder den naam beleric myrobalans. Verder maakt men er inkt van en een kleurmiddel, om de tanden zwart te maken.
gebruikt bij:
1331 Vrouwelijke Organen (Ontsteking der inwendige) 
1357  1359 Witte vloed 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
67p   Djaha keling, madja keling   Terminalia chebula Retz.   Combretaceae   
Beschrijving Djaha keling of madja keling heeten de geimporteerde gedroogde rijpe of halfrijpe vruchten van T. chebula, die uit Britsch-Indië afkomstig zijn en in den exporthandel black myrobalans worden genoemd. Ze zien er uit als gepelde amandelen, doch zijn niet zoo plat. Djaha keling heeten ook de gedroogde vruchten van den blabah Terminalia citrina (Gaertn.) Roxb(T. arborea K.&V.), een hooge boom, die op Java voorkomt tusschen 65 en 200 m zeehoogte, doch vrij zeldzaam is.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
68p   Djamblang   Syzigium cumini (L.) Skeels   Eugenia cumini Mer.   Myrtaceae   
 
Beschrijving Deze ooftboom wordt op Java veel aangeplant en komt in Midden- en 
Oost-Java ook wildgroeiend voor. De bast zoowel als de zaden zijn een erkend middel tegen suikerziekte. Veelvuldig gebruik van de vruchten is niet gezond, daar ze zeer samentrekkend zijn, het urineeren beletten en koorts opwekken. De wilde djamblang met kleine donkerpaarse vruchten en weinig vruchtvleesch, dat zeer wrang is, is voor de consumptie minder geschikt. Men noemt deze ook wel de oewet krikil. De veredelde soort is grooter, heeft een kleinere pit, meer vruchtvleesch en is zeer smakelijk. De derde soort is de zoogenaamde witte doewet of djoewet bawang met witte vruchten, die zeer wrang zijn, maar als geneesmiddel hoog geprezen worden.
gebruikt bij:
162e Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
58 Bedwateren 
95 Blaasverzwakking 
1185 Suikerziekte 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
69p   Djamboe aer   Syzigium aqueum (Burm.f.) Alston   Eugenia aquea Burm.f.   Myrtaceae   
Beschrijving Een kleine vruchtboom, die op Java alleen in de laagvlakte gecultiveerd voorkomt. de vruchten zijn wit of rose. de smaak is vrij flauw. Kinderen eten ze gaarne en, met mate gebruikt, zullen ze niet schaden.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
70p   Djamboe aer mawar   Syzigium jambos (L.) Alston   Eugenia jambos L.   Myrtaceae   
Beschrijving Deze boom wordt tot 15 m hoog en komt op Java uitsluitend gecultiveerd voor. de kleine vruchten zijn bleek geel of bleek groen en hebben een karakteristieken geur als van rozenwater. 
Vooral in Midden-Java is deze vrucht zeer gezocht.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
71p   Djamboe bidji   Psidium guajava L.   Myrtaceae   
 
Beschrijving Deze lage vruchtboom of heester groeit beneden 1000 m zeehoogte. Hij wordt veelvuldig in het wild aangetroffen. de javaansche naam is djamboe kloetoek. de eetbare vruchten zijn geelgroen. Matig gebruik zal het lichaam niet schaden. Rauw moeten ze echter verboden worden voor hen, die hardlijvig zijn. Gestoofd met goela aren, is het een smakelijke kost, die iedereen kan eten. Het inwendige van de vrucht dient afzonderlijk te worden gekookt en daarna gezeefd, om de pitjes te verwijderen. Het resteerende nat wordt dan aan het eigenlijke vruchtvleesch toegevoegd. Als medicijn zijn de vruchten met rood vruchtvleesch het beste. Deze variëteit heeft ook roode nerven. De afkooksels, die tegen buikziekte worden ingenomen, mogen vooral niet te straf worden gemaakt, want dan veroorzaken ze endeldarmontsteking.
gebruikt bij:
159 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
177 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
178 Buikziekte bij kinderen - klimaatwisseling in het gebergte 
171 Buikziekte bij kinderen - veelvuldige slijmerige afgang met bloed 
209 Buikziekte bij volwassenen - als gevolg van zwakke ingewanden 
214 Buikziekte bij volwassenen - door het gebergte 
193 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
261  262  263  272 Diarhee of buikloop 
316 Dysenterie 
1084 Spruw (Indische) 
1153 Stopmiddel 
1321 Vloeiingen na de bevalling of bij miskraam 
1353  1354 Witte vloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
72p   Djamboe bol   Syzigium malaccense (L.) Merr. & L.M. Perry   Eugenia malaccensis (L.) Merr. & L.M. Perry   Myrtaceae   
Beschrijving Deze boom levert een der beste soorten djamboe. de vruchten hebben meer dan de andere den vorm van een appel, ze zijn lichtrood gekleurd met donkeroode strepen. Tot op 1000 m zeehoogte wordt de djamboe bol overal aangeplant en draagt het best op vochtig terein.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
73p   Djamboe monjet   Anacardium occidentale L.   Anacardiaceae   
Beschrijving Dit is een beslist schadelijke djamboe. de vruchtwand scheidt een stof af, die hevige huidontsteking veroorzaakt. Na het eten van deze vrucht krijgt men spoedig persingen.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
74p   Djamboe semarang,djamboe dersana   Syzygium samaragense (Blume) Merr. & L.M. Perry   Eugenia javanica Lam.   Myrtaceae   
Beschrijving Van dezen ooftboom onderscheidt men een variëteit met witte en een met roode vruchten. Beide zijn zeer gezocht. Ze zijn bijna peervormig, iets meer gedrongen en grooter en smakelijker dan de djamboe aer. Deze soort groeit het best in de laagvlakte.

item   Indon. naam   
20s   Djamoer   
Beschrijving is de verzamelnaam, waarmede de Javaan niet alleen de werkelijke paddenstoelen aanduidt, maar ook allerlei zwammen (enkelvoud fungus, meervoud: fungi). Enkele eetbare soorten zullen hier nader worden behandeld. Eetbare paddenstoelen herkent men aan hun reuk en aan de groeiplaatsen. Men moet bijvoorbeeld nimmer paddenstoelen van een mesthoop nemen, en ook niet die, welke onder een afdak groeien. Bij voorkeur zoekt men ze op weidegrond of op tegalans. 
In Indië moet men de paddenstoelen des morgens zoo vroeg mogelijk gaan zoeken. Later op den dag zijn ze omgeven door een zwerm kleine insecten, hetgeen reeds wijst op een begin van bederf. Het is trouwens altijd raadzaam, om het buitenste huidje te verwijderen en de paddenstoelen daarna in warm water te weeken. 
De eetbare aardpaddenstoel komt in den westmoesson, voornamelijk in de maand Jannari, veelvuldig voor en wel vooral op plaatsen, waar een nest van witte mieren is geweest. Zoodra de larons door de kleine openingen in den bodem naar buiten komen, steekt de bergbewoner als herkenningsteeken ter plaatse een stokje in den grond. Hij weet zeker, daar later met goed gevolg naar deze eetbare aardpaddenstoelen te kunnen graven. 
Behalve aard- en grondpaddenstoelen heeft men ook djamoers, die op rottend hout groeien of zelfs op levende stammen, zooals de djamoer gagan, die tegen rheumatiek wordt gebruikt. 
Eetbaar zijn die, welke op oude koffiestammen en op dadap groeien. Met die, welke op giftige boomen worden aangetroffen, dient men uiterst voorzichtig te zijn.

item   Indon. naam   
21s   Djamoer barat   
Beschrijving is een soort die veel in pas bewerkte tuinen opkomt. Evenals de djamoer sijoeng is deze paddenstoel als voedsel zeer gezond en versterkend. Ze worden als delicatesse gebruikt bijvoorbeeld als toespijs bij de rijsttafel. Ze worden gebraden met zout en asem, of met melk tot soep gestoofd, dan wel gebakken als croquetten.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
75p   Djamoer brama   Pycnoporus sanguineus (L.) Murr.   Polyporaceae   
Beschrijving Deze paddenstoel komt veel voor in Indië op rottend hout. 
De kleur is bloedrood en verbleekt bij drogen tot vuil oranje. Ze worden bij groote hoeveelheden op de pasars omgezet, want ze zijn een medicijn tegen venerische ziekten. 
Fijn gemaakt in warme olie, dienen ze als massagemiddel bij knobbelgezwellen. 
Ze zijn zeer giftig en veroorzaken braking en bedwelming.
gebruikt bij:
52 Baarmoederverzakking 
320 Dysenterie 
608 Knobbelgezwellen 
1285 Venerische ziekte 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
76p   Djamoer impes   Calvatia spec.   Lycoperdaceae   
Beschrijving Deze paddenstoel groeit boven den grond en ziet er zwart of geelachtig grijs uit. Hij kan zoo groot worden als een kinderhoofd. Het buitenste omhulsel is taai. Het inwendige is een stofmassa, welke zeer geneeskrachtig is.
gebruikt bij:
362 Eierstokken (opzetting der) 
778 Liesgezwel bij mannen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
77p   Djamoer koeping tikoes   Auricularia polytricha (Mont.) Sacc.   Auriculariaceae   
Beschrijving Dit is een houtzwam, die haar naam ontleent aan de gelijkenis met muizenoortjes. Bij Oostersche volken is ze een belangrijk consumptie-artikel. Gedroogd, worden ze hier ook nog in groote hoeveelheden uit China ingevoerd. Dit gedroogde product ziet er uit als bruinzwarte korsten. In water nemen ze echter hun oorspronkelijken vorm weder geheel aan.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
78p   Djarak   Ricinus communis L.   Euphorbiaceae   
Beschrijving Een kleine boom met groote blauwachtig groene bladeren, die de zaden levert, welke als djarakpitten een belangrijk uitvoerartikel vormen. 
De olie, die uit de zaden geperst wordt en voor industrieele doeleinden is bestemd, wordt djarak- of ricinusolie genoemd. De koude persing, om medicinale olie te verkrijgen, levert de bekende wonderolie of castorolie, die een overbekend purgeermiddel is.
gebruikt bij:
1 Aambeien of haemorrhoiden 
155  156 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
165 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
178 Buikziekte bij kinderen - klimaatwisseling in het gebergte 
207 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van het nuttigen van moeilijk verteerbaar voedsel 
213 Buikziekte bij volwassenen - door het gebergte 
189 Buikziekte bij zuigelingen 
280 Diarhee of buikloop met waterigen afgang, vaak geel en soms groen of zwart 
317  326  328 Dysenterie 
400  404  406 Galsteen 
446 Griep 
456 Haargroei (bevorderen van den) 
550 Hygiëne 
602 Kinkhoest 
737 Laxeermiddelen 
779 Lintworm 
896 Netelroos 
932  933 Ontlasting bij kinderen 
984 Pokken (Spaansche) 
1063 Slijmkoliek 
1077  1080  1085  1100 Spruw (Indische) 
1170 Stramheid In de beenen 
1293 Vergiftiging 
1412 Wormen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
79p   Djarak pager   Jatropha curcas L.   Euphorbiaceae   
 
Beschrijving Deze groote heester wordt op Java veel voor pagers gebruikt. Een andere naam op Java is djarak in of djarak tjina. In de Maleische streken zegt men ook wel djarak wolanda. 
De zaden, die veel olie bevatten, zijn eenigszins giftig. Ze zijn egaal dof zwart en na drogen vol kleine barstjes, waardoor ze gemakkelijk te onderscheiden zijn van de echte djarakzaden, die gevlekt zijn, doch volkomen glad blijven. 
Het gebruik van deze zaden verwekt braking, afgang en duizeligheid. De oogen van den patiënt gaan diep in de kassen liggen, het koude zweten breekt hem uit en de polsslag wordt merkbaar flauwer. De verschijnselen hebben veel weg van een cholera-aanval. Soms worden deze zaden wel met boos opzet toegediend, om iemand een chronische diarrhee te bezorgen, welke den dood tengevolge kan hebben. Een tegengif is brandewijn. 
Ook de olie uit de zaden is voor inwendig gebruik giftig. 
Bij insnijding scheidt de schors een waterig vocht af, dat helderder is naar gelang men een jongeren stam heeft. Aan de lucht wordt het troebel. Het is een drastisch purgeermiddel en wordt ook gebruikt als mondspoeling bij bloedend tandvleesch.
gebruikt bij:
585 Kiespijn 
837 Maden 
935  936 Ontlasting (moeilijke) 
925  929 Ontlasting 
1290 Vergiftiging 
1383 wonden van de huid 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
80p   Djati   Tectona grandis L.f.   Lamiaceae (Labiatae,Verbenaceae)   
Beschrijving Dit is de boom, die het djati- of teakhout levert. 
Een afkooksel van het hout en ook van de bladeren werd vroeger ingenomen tegen cholera.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
81p   Djati blanda   Guazuma ulmifolia Lam. var. tomentosa Schum.   Sterculiaceae   
 
Beschrijving Deze boom groeit, mits goed verzorgd, in de warmte zeer snel. 
De bloemen zijn cremekleurig en klein. 
De stekelige vruchten worden, als ze rijp zijn, zwart. Kinderen eten ze wel als versnapering. Overmatig gebruik veroorzaakt diarrhee. De verkoolde rijpe vruchten verdrijven opgezetheid in de maagstreek. 
Thee, van de bladeren getrokken, werkt uitstekend als vermageringsmiddel en gaat vervetting van de inwendige organen tegen. Zij, die dit middel toepassen en er goede resultaten van zien, zijn spoedig geneigd, het gebruik op te voeren en te overdrijven. Men heeft al ervaren, dat overmatig gebruik zeer nadeelig is.
gebruikt bij:
211 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van te zwakke maagsappen 
278 Diarhee of buikloop herhaaldelijke aandrang met een moe gevoel in den buik en pijnlijk fondament 
411 Gassen 
509 Hoest bij kinderen 
968 Opgezet gevoel 
1300  1301 Vervetting 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
82p   Djenggi,kalapa laoet   Lodoicea maldivica (J.Gmelin) Pers.   Arecaceae (Palmae)   
Beschrijving Djenggi is de javaansche naam voor L. maldivica, een zeer zeldzame cocospalm die inheemsch was op de Seychellen maar aan het uitsterven is. 
De vruchten, die wel 40 cm groot worden, worden wel eens drijvende in zee aangetroffen en spoelen nu en dan aan. Deze palm bloeit voor het eerst als hij meer dan 30 jaar oud is en het duurt drie jaar voor de vrucht de normale grootte bereikt heeft en dan is ze nog lang niet rijp. 
Aan het kiemwit van deze vruchten schrijven de inlanders groote geneeskracht toe. Het is uit den aard der zaak zeer zeldzaam en dus hoog in prijs.
gebruikt bij:
112 bloedspuwing 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
83p   Djengkol   Archidendron pauciflorum (Benth.) Nielsen   Pithecolobium lobatum Benth.   Fabaceae-Mimosoideae (Leguminosae,Mimosaceae)   
 
Beschrijving Deze boom, die in de warmte en in een gematigd klimaat groeit, wordt op 
Java en Sumatra overal aangeplant om de vruchten. 
De zaden zijn bij de bevolking zeer gewild. Door het gebruik krijgt de urine een sterken doordringenden stank. 
Overmatig gebruik veroorzaakt verstopping van de nieren gepaard met hevige kolieken, die ondraaglijke pijnen veroorzaken.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
84p   Djenitri   Elaeocarpus angustifolius Blume   Elaeocarpus ganitrus Roxb.   Elaeocarpaceae   
Beschrijving Een boom van middelmatige hoogte, die in geheel Zuid-Azië inheemsch is en groeit tusschen 500 en 1000 m zeehoogte. Op 
Java en Sumatra wordt hij overal aangeplant om de vruchten. 
Deze zijn donkerpaars en hangen aan dunne steeltjes. Vruchtvleesch is er niet veel aan. De kern wordt gevormd door een harde pit, die er uitziet, of de oppervlakte kunstig gegraveerd is. 
De ronde vruchten heeten ook wel madja keling. 
De pitten zijn zeer gezocht als rijgkralen voor het maken van sieraden en bidsnoeren.
gebruikt bij:
1285 Venerische ziekte 
1357 Witte vloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
85p   Djenitri,madiakan   Quercus lusitanica Lam.   Fagaceae   
Beschrijving Djenitri noemt men ook de kleine stekelige galnoten, die de inlanders wel madiakan noemen. Ze groeien aan Q. lusitanica en worden geimporteerd uit Bombay. 
Het werkzame bestanddeel is een looistof. Ze worden gebruikt in djamoes voor jonge vrouwen.

item   Indon. naam   
22s   Djeroek   
Beschrijving De verschillende soorten djeroekvruchten, alle behoorende tot het geslacht Citrus, zijn verfrisschend en gezond. 
Enkele dienen, meer in het bijzonder in de Indische huishouding, ter vervanging van den Europeeschen citroen en zijn ook zeer geschikt om kwast van te maken. Andere daarentegen nemen als tafelvrucht de plaats in van den sinaasappel. De grootere soorten zijn gelijkwaardig aan de 
Europeesche pompelmoes. 
De goede eigenschappen van verschillende djeroeksoorten kunnen niet genoeg worden gewaardeerd. Het sap is verfrisschend, zuiverend, genezend en kalmeerend. De schillen van verschillende soorten worden, aan snippers gesneden, in de Indische keuken gebruikt voor allerlei lekkernijen en confituren. 
Djeroeks, welke uit de hand worden gegeten, dienen, wanneer men ze althans niet uitgeperst gebruikt, uitgekouwd of uitgezogen te worden, zoodat de velletjes niet worden ingeslikt. 
Voor kinderen en maaglijders zijn ze zeer slecht te verteren en veroorzaken koorts, als ze bij groote hoeveelheden in de maag terecht komen. 
Van het grootste belang is het ook, er tegen te waken, dat kinderen de pitten inslikken. 
De meest voorkomende djeroeksoorten zullen hier achtereenvolgens worden besproken:

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
86p   Djeroek kates   Citrus medica L.   Rutaceae   
Beschrijving Deze lage heester brengt groote vruchten voort. 
De schil wordt bereid tot sukade, waarover men bijzonderheden zal vinden in het Aanhangsel. 
Het vruchtvleesch is zeer licht van kleur, welriekend en smaakt frisch zuur, in het geheel niet bitter. De schil is geelachtig met groote flauwe overlangsche groeven. 
De geelwitte bloemen zijn een weinig rood aangeloopen en zeer welriekend. 
Een andere vorm van dezen zelfden heester is de echte citroen of limoen, waarvan de wilde soort wel het meest algemeen is. Deze heeft vruchten, zooals de Spaansche citroenen, doch wat grooter en langwerpiger en eveneens uitloopend in een tepel. 
De schil is wel een vinger dik en van buiten bleek geel, wanneer de vrucht rijp is. De gecultiveerde soorten zijn nog grooter en bultig. De schil is sappiger en groener dan van de wilde en geschikt, om te worden geconfijt.
gebruikt bij:
96 Blaasziekte 
217 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
247 Cholera 
397 Galsteen 
409 Galsteenkoliek 
447  449  452 Griep 
482 Hartzwakte 
519 Hoofdpijn door kouvatten 
558 Jicht 
646 Koorts als gevolg van kouvatten 
621 Koorts 
865 Menstruatie (pijnlijke) 
860 Menstruatie 
880 Moeraskoorts 
891 Nawee-en 
984 Pokken (Spaansche) 
1182 Stijve nek 
1178 Stuipen 
1344 Witte vloed 
1444 Zog (middelen ter opwekking van het) 
119 bloedspuwing 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
87p   Djeroek keprok   Citrus nobilis Lour.   Rutaceae   
Beschrijving Deze lage boom levert de djeroeks met oranjekleurig vruchtvleesch, waarvan de schil gemakkelijk loslaat en de partjes (vruchthokken) gemakkelijk te scheiden zijn. Het is een handvrucht bij uitnemendheid. 
Het vleesch is zoet of zuurzoet. Het aantal pitten is meestal vrij groot. 
De kleur van de schil is bij volkomen rijpheid meer oranjekleurig dan van alle andere soorten. Het is de Indische mandarijn. 
Deze djeroek dient voor het bereiden van siropen en limonades en wordt in het groot gekweekt in Garoet en Poenten. 
Een variëteit met vaste schil is de soort, die in Batavia met den naam djeroek siem wordt aangeduid. 
De vruchten zijn bolrond, glad en dun van schil. 
Een derde variëteit is de djeroek djepoen, die in de Ommelanden van 
Batavia wordt gekweekt, een bobbelige schil heeft, die niet gemakkelijk loslaat en mooi oranjegeel van kleur is.
gebruikt bij:
447 Griep 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
88p   Djeroek manis   Citrus aurantium L.   Rutaceae   
Beschrijving Deze boom, die 10 m hoog kan worden, levert de zoete djeroek, den 
Indischen sinaasappel, die als tafelvrucht, vooral bij de Europeanen, zeer gewild is. 
In het warme laagland wil deze soort niet gedijen. 
Slechts in enkele streken wordt deze djeroek in het groot gekweekt, bijvoorbeeld in het district Poedjon. De oogst daar en de uitvoer naar andere streken van den Archipel zijn zeer aanzienlijk. 
Volkomen rijp, zijn de vruchten vuilgeel. Op de kleur van de schil na zijn ze werkelijk aan sinaasappelen gelijk. 
De schil is soms vrij dik en laat niet gemakkelijk los. 
Vermenigvuldiging heeft plaats door middel van tjangkokans, of door enten en oculeeren. 
De boom eischt humusrijken lossen grond.
gebruikt bij:
447 Griep 
1086  1091 Spruw (Indische) 
1109 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
89p   Djeroek matjan,djeroek besar, pompelmoes   Citrus maxima (Burm f.) Merr.   Rutaceae   
Beschrijving Dit is een van de grootste djeroekboomen en levert de djeroek besar of pompelmoes. 
Hij heeft wijd afstaande, vaak overhangende takken, die bij groote vruchtdracht gestut moeten worden, om het afbreken te voorkomen. De jongere takken hebben dorens op de plaats van de afgevallen bladeren. 
De bladeren zijn leerachtig. De groote welriekende bloemen zijn geelwit en zitten in trosjes van 2 tot 10 stuks bijeen. 
De vruchten, die zoo groot worden als een menschenhoofd, zijn bij rijpheid geelgroen. Het sap is besloten in vrij van elkander liggende blaasjes. 
Er is een variëteit met wit vruchtvleesch, die algemeen djeroek bali genoemd wordt en smaakt als de grape-fruit, doch 
Veelal iets bitterder. 
De variëteit met roodachtig vruchtvleesch heet meer in het bijzonder djeroek matjan of ook wel djeroek dalima. 
Bij koorts is het ten zeerste af te raden, pompelmoes te eten.
gebruikt bij:
531 Huid (droge) 
566 Kalmeermiddelen 
850 Malaria 
1090 Spruw (Indische) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
90p   Djeroek nipis,djeroek petjel   Citrus aurantifolia (Christm.) Swingle.   Citrus aurantifolia Swingle.   Rutaceae   
Beschrijving Deze kleine sterk vertakte boom levert de vruchten, die als medicijn de grootste waarde hebben en in Indië algemeen worden gebruikt in plaats van de Zuideuropeesche citroenen, die ze uitstekend kunnen vervangen. 
Het sap van djeroek nipis doet in geur zeker niet voor dat van de beste citroenen onder. 
De boom wordt vermenigvuldigd door tjangkokans, waartoe men van de beste boomen de jonge ondertakken kiest, die anders toch moeten worden weggesnoeid. 
Hij groeit het best op zonnig terrein, zelfs op schralen grond in de laagvlakte en in het lage heuvelland. 
De vruchten zijn bolrond met een kort spits puntje. De schil is glad en dicht bezet met fijne stippels, die vooral duidelijk uitkomen, wanneer de vrucht volkomen rijp is en dan geel wordt. 
De vruchten worden groen geplukt en volkomen boomrijpe vruchten ziet men dan ook zelden. 
Een Indische huisvrouw zal goed doen, te zorgen, dat op een geschikt plekje van het erf een djeroek nipis boompje komt te staan. Veel zorg behoeft er niet aan te worden besteed. Hoofdzaak is, dat de boom zoo vrij staat, dat er rondom enkele meters ruimte is, want hij verdraagt geen andere boomen in de nabijheid. Volwassen takken moeten vooral niet te vaak worden gesnoeid. Tegen het einde van den drogen moesson wordt de grond op een meter afstand van den stam wat opengewerkt en versche humus, asch en kalk ondergespit. De boom zal dan overvloedig dragen. 
Men wake er voor, dat mieren zich in den boom nestelen, door onderaan den stam een ring van kalk te schilderen en dien van tijd tot tijd te vernieuwen.
gebruikt bij:
505 Hoest als gevolg van kouvatten 
580 Keelabces 
583 Keelpijn 
609 Knokkelkoorts 
635 Koorts 
704 Kouvatten 
719 Kraamvrouwenkoorts 
849 Malaria 
867 Menstruatie (pijnlijke) 
1013 Rheumatiek 
1051 Slijm 
1357 Witte vloed 

item   Indon. naam   Ned. naam   Latijnse naam   Familie   
91p   Djeroek poeroet   citroen blad   Citrus hystrix DC.   Rutaceae   
Beschrijving Deze boom is gemakkelijk herkenbaar aan de bladeren, waarvan de stelen bladachtig verbreed zijn, waardoor het lijkt, alsof twee blaadjes met eenzelfde hoofdnerf boven elkaar zitten. 
De bloemen zijn geelwit, soms iets rood aangeloopen en zeer klein. 
De vruchten zijn eirond. De schil is vol diepe groeven en wordt bij volkomen rijpheid geelgroen. 
Het vruchtvleesch is geelgroen en smaakt zeer zuur, veelal ook een weinig bitter. 
De dikke schil is buitengewoon geurig, wordt geconfijt en voor het kruiden van vleeschgerechten gebruikt. 
De geraspte schil gebruikt men voor haarwassching. 
De bladeren zijn een specerij voor de rijsttafel.
gebruikt bij:
470  471  472 Haarwassching 
1218 Transpireermiddel 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
92p   Djeroek sambal,djeroek limo   Citrus amblycarpa (Hassk.) Ochse   Rutaceae   
Beschrijving Deze heester geeft van alle inheemsche djeroekboompjes de kleinste vruchten. Ze worden niet grooter dan 3 cm middelijn. 
Op de pasars worden ze gewoonlijk, aan bosjes bijeengebonden, verhandeld. 
Ze zijn zeer gezocht voor de bereiding van sambals. 
De donkergroene bobbelige schil is dik en laat niet gemakkelijk los. Bij volkomen rijpheid worden ze geel. 
De bladeren zijn dun, leerachtig, bovenop donkergroen of geelgroen en glanzend. Aan de onderzijde zijn ze altijd geelgroen en dof. 
De kleine bloemen hebben meestal vijf witte kroonblaadjes.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
93p   Djinggi,tjendana djinggi   Pterocarpus santalinus L.f.   Pterocarpus santalinus L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Deze boom levert het roode sandelhout. 
Hij komt in den Archipel wel voor, maar niet op Java. 
Het hout, dat in het geheel niet geurig is (in tegenstelling met 't gewone of witte sandelhout van Santalum album L.), voelt eenigszins kleverig aan en wordt alleen gebruikt in inwendige medicijnen tegen buikziekte. 
Echt rood sandelhout is moeilijk te bekomen op Java. Wat de inlandsche medicijnverkoopers onder dezen naam leveren, is meestal het ronde kernhout van de witte soort, of wel kajoe laka, dat is hout van Dalbergia parviflora Roxb.
gebruikt bij:
198 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang zonder bloed 
222 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
197 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
94p   Djinten   Carum carvi L.   Apiacea   
Beschrijving De vruchtjes van deze plant, die in Nederland inheemsch is en daar ook veel wordt aangekweekt, zijn het bekende karwijzaad of kummel. Er wordt een vluchtige olie uit gewonnen. 
Ze worden verder in de keuken gebruikt. 
Hier te lande worden ze niet gekweekt. Wat men hier koopt, is uit Holland geimporteerd.
gebruikt bij:
821 Maagsappen (opwekken van de) 
962 Oorsuizing 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
95p   djinten itam   Nigella sativa L.   Ranunculaceae   
Beschrijving Dit is de zoogenaamde zwarte komijn, die uit Engelsch-Indië wordt aangevoerd, maar hier ook wel gekweekt wordt. 
Men gebruikt djinten itam in verschillende drankjes tegen venerische kwalen en tegen buikziekte, wanneer men vreest, dat gisting de oorzaak is.
gebruikt bij:
280 Diarhee of buikloop met waterigen afgang, vaak geel en soms groen of zwart 
274 Diarhee of buikloop 
309 Dysenterie 
803 Maagkramp 
950 Oogen (doffe) 
1084 Spruw (Indische) 
1215 Transpireermiddel 
1285 Venerische ziekte 
1345  1357  1361 Witte vloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
96p   Djinten manis   Pimpinella anisum L.   Apiacea   
Beschrijving Dit zijn de kleine, grijsgroene, fijn behaarde anijsvruchtjes. 
Anijs komt in veel Indische recepten voor, om de verwarmende en gasafdrijvende werking. 
Het wordt in Indië zeer weinig gekweekt. Wat in den handel is, is dan ook meestal geimporteerd 
De Javaansche benaming voor anijs is adas manis.
gebruikt bij:
20 Aambeien of haemorrhoiden 
163 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
58 Bedwateren 
174 Buikziekte bij kinderen - Dunne schuimige ontlasting 
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
176 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
178 Buikziekte bij kinderen - klimaatwisseling in het gebergte 
180 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van Inwendige hitte 
186 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
184 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van vallen 
170 Buikziekte bij kinderen - veelvuldige slijmerige afgang met bloed 
201 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
204 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
199 Buikziekte bij volwassenen - Veelvuldige ontlasting van enkel slijm gepaard met krampen en een gevoel van uitputting 
214 Buikziekte bij volwassenen - door het gebergte 
216 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
230 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van endeldarmontsteking 
193  195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
284 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
261  272 Diarhee of buikloop 
304  310  316  317  320  326  327  334 Dysenterie 
375 Fluimen (opgeven van) 
493 Hitte (inwendige) 
504 Hoest als gevolg van kouvatten 
506  507 Hoest bij kinderen 
730 Kramphoest 
1089  1090 Spruw (Indische) 
1236 Uitslag 
496 hoest 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
97p   Djinten poetih,komijnzaad   Cuminum cyminum L.   Apiacea   
Beschrijving Dit is het bekende komijnzaad, dat veel gebruikt wordt bij de bereiding van Indische spijzen. Het wekt de maagsappen op en is eenigszins verwarmend. 
Het wordt gemengd in verschillende Indische medicijnen. 
Hier te lande wordt het zeldzaam gekweekt. Wat hier in den handel is, is als regel uit Engelsch-Indië geimporteerd en vaak ook sterk vervalscht, bijvoorbeeld met karwijzaad (kummel) dat zijn de vruchtjes van Carum carvi, die in Indië ook met den naam djinten worden aangeduid.
gebruikt bij:
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
98p   Djoeng rahab   Baeckea frutescens L.   Myrtaceae   
Beschrijving Djoeng rahab heeten de in den inlandschen medicijnhandel bekende naaldvormige bladeren van B. frutescens. 
Met heet water maakt men er een aftreksel van, dat als thee wordt gedronken.
gebruikt bij:
62 Beenen (gezwollen) 
186 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
718 Kraamvrouwenkoorts 
1263 Middelen ter bevordering van het urineeren 
970 Opwekkend middel 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
99p   Dloempang   Helicteres isora L.   Sterculiaceae   
Beschrijving Een heester, die veel in de djatibosschen voorkomt. 
Van den bast maken de inlanders touw en vlechten zakken uit den bastvezel. 
De eigenaardig spiraalvormig gedraaide vruchten zijn in den inlandschen medicijnhandel bekend onder den naam kajoe oeles.
gebruikt bij:
174 Buikziekte bij kinderen - Dunne schuimige ontlasting 
176 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
199 Buikziekte bij volwassenen - Veelvuldige ontlasting van enkel slijm gepaard met krampen en een gevoel van uitputting 
220 Buikziekte bij volwassenen - infectie bijvoorbeeld door slecht drinkwater 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
216 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
282 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
273 Diarhee of buikloop 
309  316  319  320  323 Dysenterie 
384 Gal 
1063 Slijmkoliek 
1084 Spruw (Indische) 
1116 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
100p   Doekoe   Lansium domesticum Corrê a   Meliaceae   
Beschrijving Dit is een bekende vruchtboom. De vruchten, die vaal geel zijn met een schil als van perziken, hangen als druiven aan dichte trossen. 
Ze zijn zoo groot als pruimen, eenigszins gerekt van vorm en hebben sappig zoet vruchtvleesch met een of weinig pitten en een dunne schil, die, als de vruchten rijp zijn, geen melksap afscheidt. 
Doekoes hebben een verkoelende werking. Matig gebruikt, zijn ze onschadelijk. 
Deze smakelijke vruchten veroorzaken overvloedig urineeren en mogen niet gegeten worden door lijders aan suikerziekte. 
De doekoe is een goede ooftvrucht. 
Doekoepitten gestampt en gekookt ingenomen, werken koortsverdrijvend. De schillen met wat goela djawa gebrand, verspreiden een aangenomen geur, die bovendien de muskieten verjaagt. 
Een variëteit, waarvan de vruchten veel op doekoe gelijken, doch met den naam langsep worden aangeduid, heeft nog dichtere vruchttrossen als de doekoe, De vruchten zelf zijn kleiner, het vruchtvleesch is rinsch en ze hebben groote pitten. De schil is dik en bevat veel melksap. 
Een derde variëteit is de kokosan, waarvan de vruchten klein en kogelrond zijn. Deze hebben zuur vruchtvleesch en groote pitten. Overigens onderscheidt deze zich van de beide anderen, doordat de bladeren viltig behaard zijn. 
Kokosan moet men evenmin als langsep aan kinderen geven. 
De getah van de schil veroorzaakt puistjes in den mond en geeft een pijnlijk gevoel in de keel.
gebruikt bij:
697 Koortswerende middelen 
1265 Middelen ter bevordering van het urineeren 
887 Muskieten 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
101p   Doerian   Durio zibethinus Merr.   Bombacaceae   
Beschrijving Deze vruchtboom wordt op Java overal beneden 800 m zeehoogte aangeplant. 
De vruchten zijn vooral, wanneer ze aan den boom gerijpt zijn, voortreffelijk en worden door hen, die ze hebben leeren eten, hoog geroemd. Zij, die den smaak niet kennen en den weerzin, welken de lucht opwekt, niet kunnen overwinnen, verfoeien ze. 
De vrucht is zeer verhittend en verwekt een opgezet gevoel. 
Veelvuldig gebruik werkt belemmered op de urineloozing en wekt dierlijke lusten op. 
Voor galsteenlijders is doerian zeer nadeelig, omdat deze vrucht kolieken veroorzaakt. 
Vrouwen krijgen tengevolge van het eten van doerian vaak witten vloed. 
Een compres van de zachte deelen van de schil, op den buik gelegd, werkt laxeerend. 
De asch van gedroogde doerianschillen bevat veel loog.
gebruikt bij:
743 Laxeermiddelen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
102p   Dongkol   Vitis trifolia L.   Cayaratia trifolia (L.) Domin.   Vitaceae   
 
Beschrijving Dongkol heeten in den inlandschen medicijnhandel de wortels van galing V. trifolia.Onder denzelfden naam levert men de wortels van gang Vitis arachnoidea, welke plant te Batavia ojod oer wordt genoemd.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
103p   Dringo,kalmoes   Acorus calamus L.   Acoraceae (Araceae)   
Beschrijving Dit is dezelfde plant als de Europeesche kalmoes. In Indië komt dit kruid wildgroeiend voor op vochtige plaatsen tot op groote hoogte. Het wordt ook veelvuldig aangeplant. 
De wortelstok, die een pink dik is, is in verschen toestand van binnen doorgaans wit. Na drogen wordt de kleur licht rose. 
De reuk is sterk specerijachtig en de smaak een weinig bitter.
gebruikt bij:
563 Kalmeermiddelen 
1236 Uitslag 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
104p   Duizendblad   Achillea millefolium L.   Asteraceae (Compositae)   
Beschrijving Dit kruid, met rechten, hier en daar kantigen stengel, welke fijn behaard is, is ook in Europa een volksgeneesmiddel. 
Op de erven wordt het als sierplant gekweekt en in de bergstreken van 
Midden- en West Java komt het ook verwilderd voor. 
De stengel is alleen aan den top vertakt. De witte of rose bloemhoofdjes staan in schermvormige trossen aan het uiteinde van de stengels. 
Bladeren en bloemen worden ingezameld en bij voorkeur versch gebruikt, waartoe ze in kokend water worden afgetrokken. 
Gedroogd materiaal moet gekookt worden en is anders niet werkzaam.
gebruikt bij:
17 Aambeien of haemorrhoiden 
64 Beeneter 
208 Buikziekte bij volwassenen - als gevolg van zwakke ingewanden 
726 Kramp 
864 Menstruatie (pijnlijke) 
870 Menstruatie (wegblijven van de) 
859 Menstruatie 
1047 Slapeloosheid 
1127 Spijsvertering (Slechte) 
1320 Vloeiingen 

item   Indon. naam   Ned. naam   
23s   Elemi   boomwas   
Beschrijving is de oliehondende hars uit den stam van verschillende kanarisoorten, Men gebruikt deze hars voor het bereiden van zalven. 
De inlanders noemen het getah kanari en gebruiken het voor het maken van obors en als berookingsmiddel bij zieken, om de atmosfeer te zuiveren en kwade geesten te verdrijven. Het is met goed gevolg toe te passen, om kleeren- en boekenkasten van motten te zuiveren.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
105p   Emboen   Merremia emaraginata (Burm.f.) Hall.f.   Convulvulaceae   
Beschrijving Dit kruipend kruid noemt men ook wel pegagan oetan.
gebruikt bij:
514 Hoest (droge) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
106p   Entjok   Plumbago zeylanica L.   Plumbaginaceae   
Beschrijving Een heester, die in Midden- en Oost Java in het wild wordt aangetroffen en veel voor pagers wordt gebruikt. 
De plant bloeit met kleine bloemtrosjes. 
Er bestaat een vorm met witte en een met roode bloempjes. 
De bladeren van de soort met witte bloemen worden gebruikt tegen rheumatische aandoeningen en kouvatten. 
Die van de soort met roode bloemen zijn dienstig, om de gevoelloosheid der ledematen weg te nemen. 
Van beide vormen zijn de bladeren branderig heet en wanneer ze te lang op de huid geplaatst zijn, veroorzaken ze blaren. 
Volwassenen mogen ze hoogstens een kwartier lang gebruiken. 
Ze zijn zeer giftig en dienen dus uitsluitend voor uitwendige toepassing. 
Nog een derde vorm met blauwe bloemen en kleverigen kelk doet alleen als sierplant dienst.
gebruikt bij:
427 Gevoeloosheid in de ledematen 
520 Hoofdpijn door kouvatten 
707 Kouvatten 
1022 Rheumatiek 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
107p   Erwten   Pisum sativum L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Groene erwten, peulen, doperwten en capucijners zijn verschillende vormen van dezelfde plant, namelijk P. sativum. 
Ze worden tegenwoordig op Java ook aangeplant, maar van veel belang is die cultuur niet. 
De huisvrouw zal voor peulen en doperwten liever de Europeesche blikgroenten nemen, aangezien het Indische product nimmer zoo malsch is, en wat in Indië als groene erwten en capucijners op tafel komt, zal wel bijna uitsluitend het uit Holland geimporteerde product zijn.
gebruikt bij:
1443 Zog (middelen ter opwekking van het) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
108p   Gadoeng   Dioscorea hispida Dennst.   Dioscoreaceae   
Beschrijving Deze klimplant, die overal op Java voorkomt tot op 850 m zeehoogte, veelal op eenigszins beschaduwd terein, levert knollen, die rauw zeer giftig zijn, maar in bereiden staat, zooals ze op de pasars worden verkocht, een beproefd middel zijn tegen syphilis. Voor deze bereiding wordt verwezen naar het Aanhangsel. De knollen zitten vaak met vele tot een klomp bijeen en zijn uitwendig grauw of geelachtig. Er is een variëteit met knollen, die inwendig wit zijn en een andere met van binnen gele knollen. Deze laatste heeft zeer geurige bloemen; die van de andere zijn reukeloos.
gebruikt bij:
1023  1024 Rheumatiek 
1190 Syphilis 
1286 Venerische ziekte 
1391 wonden bij het vee 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
109p   Gadoeng sabrang, gadoeng tjina   Smilax china L.   Smilacaceae (Liliaceae)   
Beschrijving De wortel wordt uit Singapore geimporteerd. Tezamen met de gewone inlandsche gadoeng wordt deze gebruikt tegen syphilis.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
110p   Gagan   Centella asiatica (L.) Urb.   Apiacea   
Beschrijving Een tenger kruid met zeer lange wortelende uitloopers, ook wel gagan-gagan en kaki koeda genoemd. De niervormige bladeren zitten aan lange stelen in rosetten bijeen. De bladstelen, die aan den voet een weinig verbreed zijn, zijn soms roodachtig van kleur. Het groeit in het wild op goeden grond en zonnig terein, doch niet boven 2500 m zeehoogte. Te Batavia is het op de pasars geregeld verkrijgbaar onder den Soendaneeschen naam antanan. De bladeren worden rauw of gestoomd gegeten. Men beweert, dat de vruchten rheumatiek veroorzaken en daarom is het aan te bevelen, de bloemschermen en eventueele vruchten eerst zorgvuldig te verwijderen. De versche bladeren smaken peterselieachtig en bitter. Weinigen vermoeden, dat dit kleine plantje, waarvan de bladeren veel op viooltjesbladeren gelijken, zooveel geneeskracht bezit. 
Ze moeten bij voorkeur versch worden gebruikt, omdat ze door het drogen veel van hun goede eigenschappen verliezen. Als voorbehoedmiddel tegen verschillende kwalen is het goed, om, in navolging van de inlanders, deze plant een paar keer per week als sla te eten.
gebruikt bij:
6  10  13  20  21 Aambeien of haemorrhoiden 
32 Adem (onwelriekende) 
153 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
45 Asthmatische benauwdheid als gevolg van zenuwachtigheid 
102 Bleekzucht bij kinderen 
129 Bloedzuiverend middel 
131 Bloedzweer 
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
183 Buikziekte bij kinderen - gevolg van spruw 
199 Buikziekte bij volwassenen - Veelvuldige ontlasting van enkel slijm gepaard met krampen en een gevoel van uitputting 
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
272 Diarhee of buikloop 
316  326  327 Dysenterie 
354  355 Eetlust opwekkend middel 
375 Fluimen (opgeven van) 
391 Gal (afdrijven van de) 
426 Gelaatskleur (frissche) 
517 Hoest (droge) 
560 Kalmeermiddelen 
612 Knokkelkoorts 
643 Koorts (aanhoudende) 
647 Koorts als gevolg van longontsteking, bronchitis of tuberculose 
648 Koorts als gevolg van overspanning 
655 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
631  632 Koorts 
769  775  777 Leverziekte 
778 Liesgezwel bij mannen 
785  789 Longtering 
822 Maagsappen (opwekken van de) 
836 Maden 
900 Neusbloeding 
934 Ontlasting (branderige) 
988 Puisten 
1048 Slapeloosheid 
1088 Spruw (Indische) 
1180 Stuipen 
1189 Syphilis 
1257 Urineeren met bloed 
1291  1293 Vergiftiging 
1329 Voorbehoedmiddel (Algemeen) 
1416 Wormen 
501 hoest 
1385 wonden van de huid 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
111p   Galing   Vitis trifolia L.   Vitaceae   
Beschrijving Deze klimmende heester met mooi gevormde blaadjes en nietige bloempjes komt op Java overal in het laagland voor. Het bladsap werkt zuiverend, doch de stelen en de getah daaruit veroorzaken jeuking op de huid. De wortels worden op den pasar verkocht onder den naam dongkol.
gebruikt bij:
526 Hoofdroos 
1039 Schurft 
1099 Spruw (Indische) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
112p   Gambir   Uncaria gambir Roxb.   Rubiaceae   
Beschrijving Deze klimmende heester komt op Java niet voor, doch is inheemsch in het 
Westen van den Archipel. Het product, de eigenlijke gambir, wordt bereid uit de bladeren. Deze worden gekookt en het verkregen sap vermengd met fijne dedek. Op deze wijze kunnen kleine koekjes worden gevormd, zooals die voor den detailhandel noodig zijn. Gambir is over den geheelen 
Archipel een belangrijk handelsartikel, omdat het gebruikt wordt bij het sirihpruimen. Waar de plant zelf groeit, gebruikt men ook wel het versche blad. In de mond is gambir eerst vrij bitter, maar geeft een zoetigen aangenamen nasmaak.
gebruikt bij:
48 Baarmoederbloeding 
172  173 Buikziekte bij kinderen - Ontlasting met slijm en bloed 
264  265 Diarhee of buikloop 
381 Fijt 
487  488 Heeschheid 
1083 Spruw (Indische) 
1199  1201 Tandvleesch (Ziek en ontstoken) 
197 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
113p   Gambir oetan   Jasminum multiflorum (Burm.f.) Andr.   Jasminum pubescens Willd   Oleaceae   
 
Beschrijving Een klimmende heester, waarvan verschillende vormen op Java voorkomen tot op 1600 m. zeehoogte, meestal op zonnig terein. Men noemt dezen heester ook wel wilde jasmijn of wilde melati. De bloemen van alle vormen zijn wit en hebben acht smalle kroonslippen. de soort, die in het bijzonder pontjasoeda genoemd wordt, heeft langwerpige glimmende bladeren. de bloemen zijn klein en zitten aan trosjes bijeen. de vruchten zijn rood. Deze soort groeit het best in eenigszins gematigd klimaat op kalkgrond, bijvoorbeeld tegen bergwanden, doch kan met eenige zorg ook in de warmte gekweekt Worden. Een andere vorm is forscher, heeft grootere bloemen en ook grootere ,bladeren, die echter dof zijn. de bloemen vormen een remedie tegen maagkramp en de bast werkt zacht samentrekkend bij buikziekte. Een derde vorm heeft zeer kleine glimmende blaadjes en kleine, op zich zelf staande bloemen, die een weinig geur verspreiden. Deze wordt niet als medicijn gebruikt. De heesterachtige vorm heeft bladeren als de pontjasoeda en groeit veel in de warmte, liefst op vetten grond. de bloemtrossen zijn groot en de kroonslippen spitser dan bij pontjasoeda. Het jonge blad en de bast worden gebruikt tegen koorts, doch steeds vermengd met temoe lawak, omdat ze anders te samentrekkend werken.
gebruikt bij:
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
228 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
625  626 Koorts 
802 Maagkramp 
825 Maagzweer 
912 Niersteen. 
947 Ontstekingen (inwendige) 
949 Oogen (doffe) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
114p   Gambir oetan   Ficus ribes Reinw. ex Blume   Moraceae   
Beschrijving Onder dezen zelfden naam wordt een extract uit den bast van F. ribes. verkocht als middel tegen malaria. Men ziet het nog wel eens als malariamiddel geadverteerd. de oogenschijnlijk gunstige resultaten, die in vele gevallen worden bereikt, zijn naar alle waarschijnlijkheid toe te schrijven aan de gunstige werking op de spijsvertering. De malaria zelf wordt er zeker niet door bestreden.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
115p   Gandaria   Bouea macrophylla Griff.   Anacardiaceae   
Beschrijving Een boom met rechten, ronden stam en leerachtige bladeren. de uiterst kleine bloemen zitten in pluimen in de oksels van afgevallen bladeren. de vruchten worden circa 4 cm groot. Wanneer ze rijp zijn, is de schil geel of oranje. de pit is blauwviolet. Er zijn vormen met zeer zoete vruchten, die rauw gegeten kunnen worden. De zure worden gestoofd. 
Zelfs de zoete hebben altijd nog iets scherps, wat bij overmatig gebruik krampen veroorzaakt. 
Met veel suiker gestoofd en als compote gegeten, zijn ze onschadelijk. 
Jonge onrijpe vruchten worden evenals augurkjes eerst in zout water en dan met azijn en kruiden tot tafelzuur bereid. Ze moeten echter, voor ze in het zoute water komen, gedurende een nacht in kalkwater staan. De gezouten vruchten worden ook met sambal bij de rijsttafel genuttigd. de getah uit de rijpe vruchtschil veroorzaakt puistjes in den mond.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
116p   Gang   Ampelocissus arachnoidea (Hassk.) Planch.   Vitis arachnoidea Backer.   Vitaceae   
Beschrijving Een klimplant met vruchten zoo groot als druiven. De inlanders eten ze graag en voeren er de eenden mede, om de eierproductie te bevorderen. de plant wordt ook wel ojod gang genoemd en in het Maleisch ojod aer. Zie ook dongkol.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
117p   Ganiong   Canna edulis Ker.   Cannaceae   
Beschrijving Dit is een cannasoort met eetbaren wortelstok, herkenbaar aan de breede groene bladeren met purperen rand. De stelen zijn donker en de kleine bloemen rood. Deze plant kan tot 2 m hoog worden. Op de erven wordt ze veel als sierplant gekweekt. de wilde canna's hebben puntige bladeren, terwijl die van de ganjong korter en breeder zijn, doch wel in een punt uitloopen. De ganjong wordt vermenigvuldigd door het uitplanten van afgesneden uitloopers. In zes tot acht maanden zijn de nieuw gevormde wortelstokken oogstbaar. In Austra1ie wordt deze plant in het groot gekweekt en levert daar het zoogenaamde Queensland arowroot.
gebruikt bij:
199 Buikziekte bij volwassenen - Veelvuldige ontlasting van enkel slijm gepaard met krampen en een gevoel van uitputting 
235 Buikziekte bij volwassenen - door inwendige hitte met bloed in den afgang 
294 Diarhee bij menschen, die nog niet aan het Indische klimaat gewend zijn 
1154 Stopmiddel 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
118p   Gebang   Corypha utan Lam.   Arecaceae (Palmae)   
Beschrijving Deze palm, ook lontar oetan en poetjoek geheeten, groeit in de laagvlakte en heeft waaiervormige bladeren, waarvan kadjangmatten worden gemaakt. Uit de gescheurde opperhuid van de jonge bladscheuten wordt een vezelstof gemaakt, die agel heet en dient voor het weven van dunne matten en voor het maken van zakken. Uit den top vloeit soms een roodbruine, zoetig riekende gom, die wegens haar zeldzaamheid duur wordt betaald en als geneesmiddel bekend is onder den naam blendok gebang. De stammen, die uit zeer vast hout bestaan, worden na verwijdering van het vezelige merg als bedoeg gebruikt. Uit het merg wint men een roodachtig gekleurde sago, die in geval van nood wel als voedsel wordt gebruikt.
gebruikt bij:
787 Longtering 
1386 wonden (kap-) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
119p   Gelam   Melaleuca leucadendra (L.) L.   Myrtaceae   
Beschrijving Een kleine boom, die op Java niet in het wild voorkomt, maar inheemsch is in de Molukken en op Celebes. Uit de jonge bladeren wordt door distillatie de bekende kajoe poetih olie gewonnen, die een belangrijk handelsartikel is in onzen Archipel, maar helaas bijna steeds meer of minder vervalscht is. Zuivere kajoe poetih olie is kleurloos. Door het contact van de dampen met het koper van het distilleertoestel krijgt het handelsproduct een fraai groene kleur, die door de afnemers ook wordt geischt. Zoo noodig verhoogt men de kleur door een stukje koper in de olie te leggen. Deze olie is in de oogen der bevolking een universeel middel tegen allerlei kwalen. De vruchtjes worden onder den naam van maritja bolong in den inlandschen medicijnhandel op Java verkocht. Voor de toepassing wordt verwezen naar recept 
Maritja bolong zijn de vruchtjes van de gelam, die op Java in den inlandschen medicijnhandel algemeen verkrijgbaar zijn. 
De inlanders gebruiken ze in verschillende djamoes meest in combinatie met djoeng rahab.
gebruikt bij:
156  157 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
176 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
216  219 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
193  195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
1374 wonden (branderige en zwerende) 
eerste pagina einde pagina volgende pagina begin vorige pagina einde vorige pagina laatste pagina

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
120p   Gembili   Dioscorea esculenta (Lour.) Burkill   Dioscorea aculeata L.   Dioscoreaceae   
Beschrijving Een windende plant met eetbare knollen, na verwant aan de gadoeng. 
Alleen in West-Java treft men deze knollen wel op de pasars aan. Reeds ten tijde van Rumphius gebruikten de inlanders het raspsel van deze knollen als uitwendige medicijn op allerlei gezwellen en in het bijzonder aan den hals. Zie ook Kentang djawa en Oewi.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
121p   Gempoor watoe   Borreria hispida (L.) K. Schum.   Rubiaceae   
Beschrijving Een kruid, dat in de laagvlakte op steenachtigen bodem groeit en waarvan van ouds bekend is dat het steenen vergruist. (gempoor = sloopen of vernietigen en watoe = steen). Het wordt ingenomen, om steenvorming of verkalking in het lichaam tegen te gaan en behoort dus ook tot de kedji beling soorten. De kruipende stengel groeit zeer laag bij den grond, de steeltjes zijn roodachtig, de blaadjes eenigszins ruw en de witte bloempjes zijn onbeduidend klein. Bij langdurig gebruik heeft het verzwakking van de darmen tengevolge. Voor hen, die aan buikkwalen lijden, is het gebruik van gempoor watoe ten strengste verboden. Ook zwangere vrouwen mogen het niet innemen. Zie ook daoen doedoek.
gebruikt bij:
403 Galsteen 
919 Niersteen. 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
122p   Gendola   Basella alba L.   Basella rubra L.   Basellaceae   
Beschrijving Een klimplant met vleezige sappige gaafrandige groene bladeren en sappige rolronde stengels. De bloempjes zijn lichtrose of resedakleurig. 
De bladeren worden als groente gegeten ter vervanging van postelein.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
123p   Gendola merah   Basella alba L.   Basella rubra L.   Basellaceae   
Beschrijving Dit is feitelijk dezelfde plant als de hiervoor genoemde, doch een variëteit met roode bladeren en donkeroode stengels. Ze wordt ook als groente gegeten. Het hoogrood gekleurde sap uit de schijnvruchten wordt ingezameld en in poedervorm verkocht als kleurstof voor gebak en agar-agar. Voor hetzelfde doel gebruikt men wel het sap uit de stelen. 
Voor de toepassing wordt verwezen naar recept
gebruikt bij:
317j Dysenterie 

item   Indon. naam   Ned. naam   
24s   Gendon   vet uit grote torrenlarve   
Beschrijving is de rupsachtige larve van een tor, die groote verwoestingen aanricht in de toppen van de klapperboomen, die daardoor vaak sterven. Ze worden door de Javanen ingezameld en in de pan gesmolten. Het vet dient men teringlijders toe. Men begint met een larve per dag en na een week de dubbele hoeveelheid. Het middel werkt nog vlugger, wanneer men de larven even poft, het vet er uit perst en dit, geklutst met een rauw ei en wat honig, den patiënt laat innemen. 
Na dit middel een jaar lang dagelijks te hebben gebruikt, zijn de patiënten in gewicht en sterkte prachtig toegenomen. Naar Europeesche begrippen is dit een onsmakelijk middel. De larve voedt zich echter uitsluitend met plantendeelen uit het hart van den klapperboom en er is per slot zooveel, wat wij gebruiken en lekker vinden, dat heel wat minder zuiver is dan deze larven. Men bedenke daarom, dat door het gebruik een kostbaar menschenleven gered kan worden en wanneer de patiënt er zelf afkeerig van is, behoeft men zich niet bezwaard te gevoelen, wanneer men het hem zonder zijn medeweten toedient.
gebruikt bij:
790 Longtering 
1202 Tering 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
124p   Geranium   Pelargonium radens H. E. Moore   Pelargonium radula (Cav.) L'Herit.   Geraniaceae   
Beschrijving Van deze welriekende sierplant bestaan heel wat soorten. Die met de mooie geschulpte bladeren wordt het meest als medicijn gebruikt. Zij groeit overal en haar geur overtreft die van alle andere soorten. In 
Zuid-Europa wordt geranium-olie gestookt uit de bladeren van de zoogenaamde rozengeranium P. radula. Deze plant die inheemsch is in 
Zuid-Afrika, wordt ook op Java gekweekt, maar wil beneden 1400 m. zeehoogte zelden of nooit bloeien.
gebruikt bij:
522 Hoofdpijn door kouvatten 
1294 Verkoudheid 
1380 wonden (jeukerige) 
item   Indon. naam   Ned. naam   
25s   Goela djawa   palmsuiker   
Beschrijving is de op primitieve wijze bereide inlandsche suiker uit het sap van den arenpalm (goela aren), uit het sap van suikerriet (goela teboe), uit het sap van den cocospalm (goela kalapa) en uit het sap van den lontarpalm (goela siwalan). de inlandsche volken stellen de goela kalapa het hoogst. Waar in dit boek sprake is van goela djawa, wordt steeds goela aren bedoeld, die het geurigst is. Het palmsap wordt afgetapt; het rietsap door persing verkregen. Het koken van de suiker uit dit sap gaat voor alle soorten vrijwel op dezelfde wijze. De verkregen suiker is nimmer geheel zuiver. Ze ziet donker geel tot bruin en heeft steeds een bijsmaak, die vaak zeer aangenaam en geurig is, waarom goela djawa veelal wordt geprefereerd boven de zuivere kristalsuiker, zooals de Europesche fabrieken die maken.
gebruikt bij:
10 Aambeien of haemorrhoiden 
29  30 Abcessen 
59 Bedwateren 
132 Bloedzweer 
190 Buikziekte bij zuigelingen 
316  322 Dysenterie 
336 Eczeem 
357  358 Eetlust opwekkend middel 
377 Fondament (uitschieten van het) 
485 Heeschheid 
718  719 Kraamvrouwenkoorts 
734  745 Laxeermiddelen 
834 Maden 
868 Menstruatie (pijnlijke) 
928 Ontlasting 
989 Puisten 
1056  1059 Slijm 
1123 Spruw in den mond 
1139 Steenpuisten 
1192 Tanden krijgen 
1218 Transpireermiddel 
1298  1299 Verkoudheid op de borst 
1410  1412  1415 Wormen 
1446 Zoogen 
498  499 hoest 
1376 wonden (branderige en zwerende) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
125p   Gondang   Ficus variegata Blume   Moraceae   
Beschrijving Een groote boom, die over geheel Java tot op 1500 m zeehoogte verspreid voorkomt. In niet alte warm klimaat komt hij tot volledige ontwikkeling, 
Zoowel het melksap uit den boom zelf, als het sap der vruchten is zuiverend en samentrekkend. Van de variëteit met gele vruchten wordt het vruchtsap met wat zout ingenomen tegen dysenterie. de groene vruchten van een andere variëteit zijn zoet als ze goed rijp zijn en worden gegeten tegen endeldarmontsteking. Over het algemeen werkt het gelei-achtige vruchtvleesch van alle soorten bij veel gebruik laxeerend. 
De geteh is uitstekend, om wonden van de lucht af te sluiten. Dit middel past men ook bij het vee toe.
gebruikt bij:
365 Endeldarmontsteking 
984 Pokken (Spaansche) 
1162 Stopmiddel 
197 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
1407 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 
1390 wonden bij het vee 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
126p   Gondoroso   Justicia gendarussa Burm.f.   Acanthaceae   
Beschrijving Deze op Java weelderig groeiende heester, die tot anderhalven meter hoog wordt, dient veel als pagerplant. Ze heeft smalle puntige bladeren en kleine witte bloemen. Voor de toepassing wordt verwezen naar recepten
gebruikt bij:
47 Baarmoederbloeding 
525 Hoofdpijn door kouvatten 
607 Kneuzing 
708 Kouvatten 
1009 Rheumatiek 
1069 Spit 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
127p   Greges otot   Fatoua villosus (Murray) Naki   Fatoua pilosa Gaud.   Moraceae   
Beschrijving Onder dezen naam worden in den inlandschen medicijnhandel de gele wortels verkocht van ranggitan F. pilosa Deze worden fijn gewreven gebruikt als smeersel op de beenen van kinderen, die zwak zijn en daardoor moeilijk kunnen loopen. Zie ook Tikel baloeng.

item   Indon. naam   
26s   Hertshoorn   
Beschrijving Alhoewel dit geen plantaardig product is (het is het schraapsel van het gewei der mannelijke herten), wordt dit toch hier in het alphabet opgenomen, omdat het een paar maal in recepten vermeld is en de lezers het niet altijd zullen kennen. Het is een - ook in Europa - bekend volksgeneesmiddel, dat in de apotheken te bekomen is.
gebruikt bij:
375 Fluimen (opgeven van) 
792 Longziekte 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
128p   Iler,miana   Plectranthus scutelariodes (L.) R.Br.   Coleus atropurpureus Benth.   Lamiaceae (Labiatae)   
 
Beschrijving Dit kruid komt in talrijke variëteiten voor op Java van de laagvlakte tot op 1300 m zeehoogte. Ze hebben alle paarse bloemen aan een lang steeltje. Met weinig verzorging groeit deze plant overal weelderig. Voor medicijn is de variëteit met effen donkere roodbruine bladeren het best. 
De andere variëteiten zijn fraaier. Er zijn er zelfs met schitterende kleuren, maar die hebben, voor zoover bekend, geen geneeskracht. De plant laat zich door stekken vermenigvuldigen.
gebruikt bij:
8  9  16 Aambeien of haemorrhoiden 
224 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
320  325  326 Dysenterie 
717  718 Kraamvrouwenkoorts 
860 Menstruatie 
890 Navel 
951 Oogziekte 
1364 wonden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
129p   Ingas,rengas   Gluta renghas L.   Anacardiaceae   
Beschrijving Een groote boom, die op West-Java en verder over den geheelen Archipel verbreid voorkomt, meestal aan riviermondingen. Het hout is hard en zwaar en wordt wel gebruikt voor prauwen. De boom is echter bij de bevolking gevreesd om de getah uit den bast, die giftig is en bij aanraking met de huid ontstekingen veroorzaakt, zij het ook niet van zoo ernstigen aard als de hieronder genoemde rengas poetih.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
130p   Ingas,rengas poetih   Semecarpus heterophyllus Blume   Anacardiaceae   
Beschrijving Een boom ongeveer als de mangga, die gevreesd is bij de inlanders, omdat hij beschadiging van den stam een gomachtig sap uitvloeit, dat eerst wit is en later gitzwart wordt. Dit veroorzaakt bij aanraking met de menschelijke huid ontsteking. Als middel daartegen brengen de inlanders sirihkalk, met klapperolie gemengd, op de ontstoken plek.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
131p   Inggoe   Ruta graveolens L. var angustifolia Hook.f.   Ruta angustifolia Pers.   Rutaceae   
 
Beschrijving Dit kruid, dat in de laagvlakte niet wil bloeien, wordt overal gekweekt wegens de geneeskrachtige eigenschappen van de blauwachtig witte, sterkriekende blaadjes. Ze zijn eenigszins giftig, doch schaden in kleine hoeveelheden bij inwendig gebruik niet. Aftreksel van inggoeblaadjes gebruikt men voor wassching bij stuipen. Waar kinderen in huis zijn, behoort inggoe op het erf te worden gekweekt. De plant laat zich door stekjes gemakkelijk vermenigvuldigen en groeit bij goede verzorging zeer vlug, zoowel in de warmte als in de kou.
gebruikt bij:
419 Geelzucht 
595 Kindercholera 
672 Koorts bij kinderen 
678 Koorts bij kleine kinderen 
961 Oorsuizing 
1031 Roos 
1175  1176 Stuipen 
1211 Transpireermiddel 
1464 Zwartwaterkoorts 

item   Indon. naam   
27s   Inggoe,getah inggoe   
Beschrijving is de gomhars, welke ook in de Europeesche geneeskunde bekend is onder den naam van duivelsdrek. Het wordt gewonnen van de wortels van verschillende @gen{Ferula) soorten en hier van elders aangevoerd.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
132p   Kajoe angin   Usnea barbata Tries.   Usneaceae   
Beschrijving Dit korstmos, baardmos geheeten, komt veel voor boven 1000 m zeehoogte, waar het groeit op hooge boomtakken. Veel licht is een ontbeerlijke factor voor de ontwikkeling van deze plant. Als een dichte, groene en harige massa hangt het van de takken af. Het wordt in het oerbosch ingezameld en is in den inlandschen medicijnhandel geregeld verkrijgbaar. Wat men onder den naam kajoe angin langs dezen weg krijgt is meestal een mengsel van verschillende Usnea soorten.
gebruikt bij:
157 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
176 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
203 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
199 Buikziekte bij volwassenen - Veelvuldige ontlasting van enkel slijm gepaard met krampen en een gevoel van uitputting 
230 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van endeldarmontsteking 
193 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
309  316  319 Dysenterie 
384 Gal 
1063 Slijmkoliek 
1088  1090 Spruw (Indische) 
1297 Verkoudheid op de borst 
501 hoest 

item   Indon. naam   Ned. naam   
28s   Kajoe anjang   zaden van Elaeocarpus grandiflora   
Beschrijving heeten de zaden van redjasa. 
De licht stroogele en houtige steenwand is bezet met stompe gekromde stekels. Op alle pasars kan men ze vinden. redjasa
gebruikt bij:
89 Blaasaandoening als gevolg van kouvatten 
1277 Middelen ter bevordering van het urineeren 
910 Nierlijden 
1098 Spruw (Indische) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
133p   Kajoe kolombo   Jateorhiza palmata (Lam.) Miers   Menispermaceae   
Beschrijving in de apotheek bekend als radix calumba zijn de schijfjes wortelhout van de bijwortels van Jateorhiza palmata
gebruikt bij:
16 Aambeien of haemorrhoiden 
83 Binnenkoorts 

item   Indon. naam   Ned. naam   Latijnse naam   Familie   
134p   Kajoe manis tjina   zoethout,drop   Glycyrrhiza glabra L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Het zijn wortelstukjes van G. glabra die hier geimporteerd worden uit Noord-China. Zoethout vindt algemeen toepassing in Indische djamoes en wordt ook wel afzonderlijk gekauwd als middel tegen mondspruw. Het zoethout uit de apotheken is meestal van Europeesche herkomst. Door indampen van het waterig aftreksel uit versche wortels maakt men drop.
gebruikt bij:
21 Aambeien of haemorrhoiden 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
166 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
201  202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
199 Buikziekte bij volwassenen - Veelvuldige ontlasting van enkel slijm gepaard met krampen en een gevoel van uitputting 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
200 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting vrij normaal, doch vergezeld van dun kersrood bloed 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
237 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
232  234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
284 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
310  316 Dysenterie 
375 Fluimen (opgeven van) 
401 Galsteen 
420 Geelzucht 
512  514 Hoest (droge) 
504 Hoest als gevolg van kouvatten 
670 Koorts bij kinderen 
841 Malaria 
1058 Slijm 
1076  1088  1089  1090  1099 Spruw (Indische) 
1113  1116 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1246 Uitslag in den mond 
1236 Uitslag 
1297 Verkoudheid op de borst 
196 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
498  500  501 hoest 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
135p   Kajoe oerip   Euphorbia tirucalli L.   Euphorbiaceae   
Beschrijving Deze boomheester wordt veel als pager geplant. Het zonderlinge uiterlijk geeft dezen heester meer het voorkomen van een zeegewas dan van plant. 
Blaadjes zijn er bijna niet aan. Bij de minste verwonding scheiden de takjes overvloedig melksap af, dat voor inwendig gebruik giftig is. De 
Maleische naam is patah toelang. In het javaansch heet deze plant tikel baloeng.
gebruikt bij:
301 Dorens 
346 Eeltwonden 
1033 Scherven en splinters in den voet 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
136p   Kajoe poetih   Eucalyptus alba Reinw.   Myrtaceae   
Beschrijving Deze groote boom met glanzend witten stam, levert de Eucalyptusolie, die uit de bladeren wordt gedistilleerd. Op Java is deze boom niet inheemsch. Op het Dieng plateau treft men een andere variëteit aan, namelijk de Eucalyptus globulus Labill, die zeer rijk is aan olie. 
Deze wordt daar ook door de bevolking zelf gewonnen.
gebruikt bij:
25 Aangezichtspijn 
148 Brandwonden 
217 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
247 Cholera 
251 Cholerine Hieronder verstaat men een lichte cholera 
283 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
409 Galsteenkoliek 
431 Gewrichtsaandoening 
449 Griep 
505 Hoest als gevolg van kouvatten 
609 Knokkelkoorts 
709 Kouvatten 
719 Kraamvrouwenkoorts 
853 Malaria 
867 Menstruatie (pijnlijke) 
1017 Rheumatiek 
1050 Slapte In de spieren 
1367  1368 wonden 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
137p   Kajoe rapat   Parameria laevigata (Juss.) Moldenke   Parameria barbata Schum.   Apocynaceae   
Beschrijving Zo heet de bast van P. barbata. Dit is een rubberhoudende klimplant, die in Indië zeer verbreid is. Deze bast staat van oudsher in hoog aanzien in de inlandsche wereld. Wanneer de in den handel zijnde gedroogde stukjes gebroken worden, moet uit de breuk nog zooveel getah vloeien, dat de stukjes door draden verbonden blijven, zooals dat bij dikke stroop het geval is.
gebruikt bij:
46 Baarmoeder (vergroote) 
52 Baarmoederverzakking 
552 Inscheuring bij de bevalling 
1357  1359 Witte vloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
138p   woeroe sintok   Cinnamomum sintok Blume   Lauraceae   
Beschrijving Kajoe sintok is de bast van den C. sintok. Deze bast, die vuil rose is en, aan de lucht blootgesteld, een oranje-achtige kleur aanneemt, riekt en smaakt sterk naar kruidnagelen. 
Wat op de pasars als kajoe sintok verkocht wordt, is meestal niet uitsluitend deze bast, maar een mengsel van verschillende bastsoorten.
gebruikt bij:
210 Buikziekte bij volwassenen - door verwijding van den dikken darm 
274 Diarhee of buikloop 
1090 Spruw (Indische) 
1285 Venerische ziekte 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
139p   Kajoe tahi   Geniostoma haemospermum Steud.   Loganiaceae   
Beschrijving Een boomheester, die voorkomt in de Minahassa. Vruchten en bladeren van dezen heester zijn als inlandsch geneesmiddel in gebruik.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
140p   Kajoe tahi   Celtis philippensis Blanco var. wightii (Planch.) Soepadmo   Celtis wightii Planch.   Ulmaceae   
Beschrijving Kajoe tahi heet ook het medicinale hout, dat sporadisch gevormd wordt in den stam van C. wightii, een boom, die in Oost-java tot op 800 m zeehoogte voorkomt. Het gedroogde product, zooals dat bij de inlandsche medicijnhandelaren te bekomen is, is vrijwel reukeloos. Wordt het aangesneden, dan verspreidt het weder den faecalen reuk, waaraan het zijn naam dankt en die bij het versche hout zoo goed is waar te nemen.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
141p   Kajoe timor   Grewia salutaris Span.   Tiliaceae   
Beschrijving De echte kajoe timor, die op Java practisch niet te bekomen is, is de bast van den boom, die op Timor pasolder heet G. salutaris. Wat men op 
Java op de pasars koopt, is bast van de soga en te Batavia ook wel bast van de toeri met roode bloemen.
gebruikt bij:
16 Aambeien of haemorrhoiden 
184 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van vallen 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
203 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
239 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
281 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
272  276 Diarhee of buikloop 
307  320  323 Dysenterie 
893 Nawee-en 
1312 Verzwikking 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
142p   Kalapa   Cocos nucifera L.   Arecaceae (Palmae)   
Beschrijving De klapperboom of cocospalm, die de klappers of cocosnoten levert, groeit het best in de lage kuststreken. 
De inlanders onderscheiden verschillende soorten naar de kleur der vruchten, naar de geaardheid der bladnerven of naar nog andere eigenschappen. 
Voor het meest geneeskrachtig houdt men de kalapa idjo, dat is een laat rijpe soort, die groote vruchten heeft, die, zoolang ze jong zijn, een groene kleur hebben in tegenstelling met de meeste andere variëteiten, waarvan de onrijpe vruchten geel of lichtbruin zijn. 
Zeer jonge klappers, niet grooter dan een vuist bijvoorbeeld, noemt de javaan bloeloek en wanneer ze niet geplukt, doch toevallig afgevallen zijn, bloeloek loepa. Deze worden gebruikt om er een zalf van te maken tegen moeilijk te genezen wonden. 
Binnen in den dop van elken klapper bevindt zich vocht, dat klapperwater genoemd wordt. 
Klapperwater van den kalapa idjo is een beproefd geneesmiddel bij vergiftigingen. Dikwijls wordt het nog gemengd met klapperolie, vooral bij de. behandeling van vergiftiging van het vee en van honden.
Het klapperwater uit oude klappers helpt tegen santoninevergiftiging, 
Welke ontstaat door het gebruik van moengsi arab (inlandsch wormkruid). 
Het klapperwater, dat bij gebrek aan andere dranken een best middel is, om den dorst te lesschen, is het smakelijkst uit de klappers, die wel reeds hun volledigen wasdom bereikt hebben, maar waarvan de dop nog niet verhard is. 
Naarmate de vrucht groeit, zet zich tegen den binnenwand van den dop het witte vruchtvleesch (eigenlijk kiemwit) af. Bij jonge klappers is dit zacht; bij oudere wordt het allengs harder. Het jonge vruchtvleesch wordt gaarne als versnapering gegeten. 
De rijpe noten worden gebroken en het vruchtvleesch gedroogd. Deze stukken vormen onder den handelsnaam copra een zeer belangrijk uitvoerproduct. Het bevat een groot percentage vet, dat in Europa fabriekmatig wordt gewonnen en een belangrijk bestanddeel is van de margarine en andere kunstmatig samengestelde spijsvetten. 
Door het vruchtvleesch van oude klappers te raspen en met water uit te persen, krijgt men de zoogenaamde klappermelk of santen. 
Santen is een onontbeerlijk ingrediënt bij de rijsttafelbereiding. Het doet de rijst gemakkelijker verteren. In den Oostmoesson is het echter geraden, niet dagelijks sajoer te eten, die met santen is klaargemaakt. 
Vooral voor buiklijders en menschen met zwakke magen is het gebruik van veel santen slecht. 
Klapperolie wordt gekookt uit santen of wel uit het geraspte klappervleesch. Deze olie wordt op uitgebreide schaal in de keuken gebruikt. Versch is ze lang niet onsmakelijk, maar ze wordt spoedig oud en ranzig en krijgt dan een voor den Europeaan weerzinwekkende lucht. 
Men kan het ranzig worden tegengaan, door een stukje koenir in de olie te leggen. Is ze eenmaal ranzig, dan helpt het opkoken met wat versche klapermelk, of door er een stukje oud brood in te bakken, tot dit goed zwart is geworden. 
De harde vruchtschalen, welke ook olie bevatten, worden verwerkt tot allerlei huishoudelijke artikelen. De olie, daaruit getrokken, is een middel tegen kiespijn. De asch van de bloem- en bladscheeden gebruiken de inlanders als laxeermiddel, wanneer geen enkel ander middel meer helpt. Jonge, nog niet geopende klapperbladeren werken stoppend.
gebruikt bij:
22 Aambeien(droge) 
77 Berg 
110 Bloedingen (inwendige) 
147 Brandwonden 
248 Cholera 
253 Darmbloeding 
271 Diarhee of buikloop 
312  316  328 Dysenterie 
462 Haaruitval 
467 Haarverzorging 
470  471  474 Haarwassching 
520 Hoofdpijn door kouvatten 
529 Hoofduitslag 
542 Huiduitslag (jeukerige) 
554 Jeuk 
591 Kiespijn 
634 Koorts 
754 Laxeermiddelen 
759 Lendenpijn 
826 Maden 
844  845 Malaria 
1266 Middelen ter bevordering van het urineeren 
895 Negenoog 
932 Ontlasting bij kinderen 
929 Ontlasting 
1019  1022 Rheumatiek 
1038 Schurft 
1181 Stijve nek 
1157 Stopmiddel 
1288  1289  1293 Vergiftiging 
1313 Verzwikking 
1466 Zwartwaterkoorts 
1378 wonden (jeukerige) 
1387 wonden (kap-) 
1409 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 
1372 wonden 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
143p   Kalapa laoet   Lodoicea maldivica (J.Gmelin) Pers.   Arecaceae (Palmae)   
Beschrijving Dit is een zeer zeldzame enorm groote cocosnoot in het Javaansch kalapa djenggi geheeten. Oostersche volken schrijven aan het kiemwit van deze vrucht wonderbaarlijke werking toe. In den medicijnhandel op Java zijn ze daarom wel eens verkrijgbaar. Zie ook onder Djenggi
gebruikt bij:
112 bloedspuwing 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
144p   Kamille   Matricaria recutita (L.) Rauschert.   Matricaria chamomilla L.   Asteraceae (Compositae)   
Beschrijving Dit kruid, in Europa welbekend, wordt in de Preanger door de bevolking aangeplant. De gedroogd bloemhoofdjes mengt men tezamen met de gedroogde bloemknoppen van patjar tjina onder de thee en noemt dit mengsel dan teh kembang. Kamille is in elke apotheek te bekomen. Een 
Indisch surogaat voor de echte kamille is wedahan.
gebruikt bij:
500 hoest 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
145p   Kanari   Canarium indicum L.   Canarium commune L.   Burseraceae   
Beschrijving Deze boom, die inheemsch is in de Molukken, wordt op Java veel als alleeboom aangeplant. De grootste vruchten krijgt men echter van een soort, die op Java in het geheel niet voorkomt, n.l. de Canarium amboinense Hochr..[pr:wordt ook tot C. indicum gerekend] 
De kanarivruchten worden als Indisch surogaat voor amandelen gebruikt. In de Indische keuken worden ze veel gebruikt bij het maken van gebak. 
Het vocht, dat uit de zaden geperst kan worden, wordt onder den naam van kanarizadenmelk aanbevolen voor zuigelingen met zwakke magen. Van de hand van Dr. Boorsma verscheen er indertijd een boekje over, dat nog te verkrijgen is en waar meerdere bijzonderheden omtrent deze kanarizadenmelk in gevonden worden. De olie, die uit de zaden wordt geperst, is zeer voedzaam en dient hij de bereiding van zalfjes. De boom zelf scheidt onder bepaalde omstandigheden een hars af, dat als getah kanari in den inlandschen medicijnhandel voorkomt. De elemi, die in de 
Europeesche apotheken gebruikt wordt, is een product uit de Philippijnen afkomstig en heet daarom ook Manilla-elemi.
gebruikt bij:
739 Laxeermiddelen 
798 Loomheid In de ledematen 
973 Opwekkend middel 
1216 Transpireermiddel 
1440 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1450 Zuigelingenvoeding 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
146p   kaneel   Cinnamomum spec.   Lauraceae   
Beschrijving Kaneel is de takbast van verschillende Cinnamomum soorten. De echte kaneel komt van Ceylon en is afkomstig van de Cinnamomum verum J. Presl (C. zeylanicum Nees). 
De Chineesche kaneel is afkomstig van C. aromaticum Men heeft ook getracht, deze op Java aan te planten. De inheemsche kaneel, die ook als Javakaneel een belangrijk uitvoerartikel is, is afkomstig van C. Burmannii. Op Sumatra kent men van deze laatste soort twee variëteiten, een, waarvan het jonge blad rood, en een, waarvan het jonge blad groen is. De eerstgenoemde geeft een kleinere hoeveelheid bast, maar van een hoogere kwaliteit dan de tweede. Zie ook Cassia.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
147p   Kangkoeng   Ipomoea aquatica Forssk.   Ipomoea reptans Poir.   Convulvulaceae   
 
Beschrijving Een kruipend kruid, dat op Java zeer welig groeit, vooral op vochtige plaatsen in poelen en slooten in het warme laagland. 
Het is een gelief de groente, die hij de rijsttafel wordt genuttigd. 
Er zijn verschillende variëteiten, die lang niet alle even goed en smakelijk zijn. Goede kangkoeng mag in het geheel niet bitter wezen. 
Om kangkoeng goed te bereiden, wordt het gewasschen, de stelen verwijderd en dan eenigen tijd in zuiver water geweekt, alvorens het te koken. Kangkoengbladeren werken verkoelend en kalmeerend. Als groente gebruikt, werkt kangkoeng zeer gunstig op het gestel van zwangere vrouwen en op de aanstaande baby. De vrouwen zelf zullen minder braken en het kind zal een rustig en kalm gestel krijgen.
gebruikt bij:
19 Aambeien of haemorrhoiden 
240 Buikziekte bij volwassenen - door haemorrhoiden 
343 Eelt 
983  984 Pokken (Spaansche) 
1045 Slapeloosheid 
1433 Zenuwhoofdpijn 
1459 Zwangerschap 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
148p   Kapas tahoen   Gossypium barbadense L. var acuminatum (Roxb.) Masters   Gossypium acuminatum Roxb.   Malvaceae   
Beschrijving Een forsche heester, die in alle warme landen groeit en een van de soorten is, waarvan de vruchten de katoen leveren. De zaden zijn oliehoudend. Voortplanting geschiedt door uitzaaien.
gebruikt bij:
86 Blaasaandoening 
98 Blaasziekte 
958 Oorpijn 
1279 Urineeren (overmatig) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
149p   Kapoelaga   Amomum compactum Sol. ex Maton   Amomum cardamomum Wind.   Zingiberaceae   
Beschrijving Deze struik groeit in West-Java in de lagere bergstreken en wordt aangeplant om de kleine ronde vruchtjes, die als specerij worden gebruikt en de echte Perzische kardemom best kunnen vervangen.
De echte kardemom wordt ter onderscheiding wel kapoelaga sabrang genoemd. Deze vruchtjes zijn wat aromatischer dan het inlandsche product, maar overigens worden beide door elkaar voor dezelfde de doeleinden gebruikt.
gebruikt bij:
32 Adem (onwelriekende) 
278 Diarhee of buikloop herhaaldelijke aandrang met een moe gevoel in den buik en pijnlijk fondament 
376 Fondament (pijnlijk) 
516 Hoest (droge) 
728 Kramp bij venerische ziekte 
805 Maagkramp 
965 Opgezet gevoel 

item   Indon. naam   Ned. naam   
29s   Kapoer sirih   kalkpoeder   
Beschrijving is fijne gebluschte kalk, zooals die bij het sirih- pruimen wordt gebruikt. Het is geen bepaalde kwaliteit, maar onder dezen naam wordt de gebluschte kalk, die in verschillende recepten voorkomt, in het klein op de pasars verkocht.
gebruikt bij:
217 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
247 Cholera 
252 Cholerine Hieronder verstaat men een lichte cholera 
433 Gewrichtsontsteking 
449 Griep 
505 Hoest als gevolg van kouvatten 
543 Huiduitslag (jeukerige) 
534  539 Huiduitslag 
583 Keelpijn 
609 Knokkelkoorts 
704 Kouvatten 
719 Kraamvrouwenkoorts 
867 Menstruatie (pijnlijke) 
974 Panoe 
1009  1013  1017  1020  1021 Rheumatiek 
1026 Ringworm 
1032 Rugpijn 
1034 Schurft 
1390 wonden bij het vee 

item   Indon. naam   
30s   Karang bang   
Beschrijving Letterlijk: roode koraalsteen) is het zoogenaamde orgelkoraal Tubipora musica. Op de stranden van Java vindt men dikwijls stukken van dit koraal.
item   Indon. naam   
31s   Kardemom   
Beschrijving is een specerij, die via Singapore uit Perzie wordt geimporteerd. Amomum cardamomum Overmatig gebruik schaadt de werking der maagsappen.

item   Indon. naam   
32s   Karlsbaderzout   
Beschrijving - Het kunstmatige Karlsbaderzout is in elke apotheek te bekomen.
gebruikt bij:
152  155  158 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
773 Leverziekte 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
150p   Kasemek   Diospyros kaki L.f.   Ebenaceae   
Beschrijving Deze fraaie plant is inheemsch in China en Japan. Zij groeit in vochtig bergklimaat. In de Preanger komt ze gecultiveerd en ook wel verwilderd voor. 
Vermeerdering heeft plaats door het uitplanten van uitloopers, die van de moederplant worden afgestoken direct na de vruchtdracht en in den 
Westmoesson worden uitgeplant. De plant bloeit in December. In September zijn de vruchten rijp, die dan een fraaie heldere oranje kleur hebben. 
Veelal worden ze eerder geplukt en dan zijn ze geel.
gebruikt bij:
1110 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
item   Indon. naam   Ned. naam   
33s   Katel olie   vet van een bepaalde spin, maar welke.   
Opmerking(pr): Als U meer weet over dit simplex zou ik dat graag vernemen:piet@hoefsmid26.nl
Beschrijving is de olie, die gewonnen wordt uit het vet van een groote zwarte aardspin, de katel.
gebruikt bij:
460 Haargroei (bevorderen van den) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
151p   Kates   Carica papaya L.   Caricaceae   
Beschrijving Een boomachtig kruid, dat de merkwaardige eigenschap heeft, bijzonder snel te groeien. Uit zaad geplant, heeft men na zes maanden een houtachtigen stam van circa twee meter hoog, die al vrucht begint te dragen. 
Er zijn mannelijke en vrouwelijke boomen. Aan de mannelijke bloeiwijzen komen nu en dan tweeslachtige bloemen voor,die zich na bevruchting tot een kates of papaja ontwikkelen. Zulke vruchten hangen dan in tegenstelling met de gewone aan een langen steel en heeten papaja gantoeng. Voor medicinaal gebruik worden in het bijzonder de deelen van deze mannelijke boomen genomen. 
De vruchten, vooral de groote soorten, lijken veel op meloenen, maar zijn langwerpig van vorm. Het vruchtvleesch is zeer sappig en oranje van kleur. De zaden zijn zwart. De vrucht zelf is zeer verkoelend, doch werkt zeer gunstig op de maagsappen en heeft menig maag- en buiklijder genezen.
Toch is kates niet voor iedereen goed. Vrouwen met een uitgezette baarmoeder mogen geen kates eten en evenmin zij, die in de urine eiwit verliezen. Hysterische vrouwen en gallijders zullen op den duur van het gebruik van kates een gele gelaatskleur en gele handen krijgen. 
Nierlijders krijgen na het eten van kates vreeselijken jeuk. 
Lijders aan eczeem en vrouwen, die last hebben van witten vloed, mogen geen kates eten. 
Onrijpe papaja kan men als groente stoven. Bij de rijsttafel worden er ook zeer smakelijke gerechten van bereid. De schil van jonge papaja scheidt bij beschadiging een vocht af, dat als getah papaja bekend is en geneeskrachtige eigenschappen heeft. Men moet er voor zorgen, dat dit vocht niet in de oogen komt. Dat zou blindheid ten gevolge kunnen hebben. Krijgt men door een ongeluk deze getah in het oog, wat bij kinderen nog wel eens kan voorkomen, dan is het best, het oog herhaaldelijk te wasschen en te betten ,met suikerwater. 
De bladeren zijn koortswerend en oefenen bij mensch en dier een zuiverenden invloed uit. Paarden bijvoorbeeld, die minstens eens per week papajabladeren te eten krijgen, zullen vrij blijven van kolieken, maden, slijmophoopingen enz. 
De bloemen zijn ook een gezond voedsel, dat het bloed zuivert en den eetlust opwekt. Men kan ze met melk en boter stoven. Ook wordt er wel tafelzuur van gemaakt. 
De bloemen van de papaja gantoeng zijn wel eetbaar maar bitter. Om dien bitteren smaak te verdrijven, worden ze gekookt met jonge blaadjes van koeda-koedaan. Ook de wortels en de wortelbast zijn geneeskrachtig. De gestampte zaden worden zoowel in- als uitwendig gebruikt. Ze zijn verhittend en kunnen zelfs abortus veroorzaken.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
161 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
146 Brandwonden 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
187 Buikziekte bij zuigelingen 
225  226 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
287 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
266 Diarhee of buikloop 
297 Diphtheritis 
321 Dysenterie 
350  356 Eetlust opwekkend middel 
367 Endeldarmontsteking 
372  373 Engelsche ziekte 
378 Fondament (uitschieten van het) 
388 Gal (afdrijven van de) 
431 Gewrichtsaandoening 
596 Kindervoeding 
695 Koortswerende middelen 
718 Kraamvrouwenkoorts 
765  766 Leverziekte 
801 Maagkramp 
817 Maagkwalen 
820 Maagsappen (opwekken van de) 
827  832  833 Maden 
842  843 Malaria 
1275 Middelen ter bevordering van het urineeren 
937 Ontlasting (moeilijke) 
931 Ontlasting bij kinderen 
978 Podagra 
1050 Slapte In de spieren 
1064 Slijmkoliek 
1067 Speekselafscheiding (te overvloedige) 
1128 Spijsvertering (Slechte) 
1086  1092 Spruw (Indische) 
1115 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1141 Steenpuisten 
1212 Transpireermiddel 
1348  1360 Witte vloed 
1420 Wratten 

item   Indon. naam   
34s   Katjang   
Beschrijving Nagenoeg alle peulvruchten worden door de inlanders katjang genoemd. De sperzieboon, die ook in Indië voor de Hollandsche tafel wordt gekweekt en waarvan evenals in Holland de peulen in hun geheel worden gegeten, noemen ze katjang boentjis. Peulen, doperwten en capucijners heeten alle katjang ertjis.

item   Indon. naam   
35s   Katjang arab   
Beschrijving zijn de gepofte ronde erwtjes, die als snoeperij worden verkocht en gevent. Naar alle waarschijnlijkheid worden deze uit 
Engelsch-indië geimporteerd.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
152p   Katjang idjo   Vigna radiata (L.) Wilczek   Phaseolus radiatus L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Deze oude cultuurplant wordt nog veel op sawahs als tweede gewas geteeld. Het gebruik is zeer groot. De import uit Rangoon en andere plaatsen overtreft vere, hetgeen wordt uitgevoerd. 
Katjang idjo is rijk aan vitaminen en daarom een zeer gezond voedsel. 
Van algemeene bekendheid is, dat voeding met katjang idjo een voornaam bestrijdingsmiddel is van beri-beri. De kleine ronde boontjes bevatten veel eiwit. Ze zijn laxeerend en opwekkend. 
Zwakke menschen met een droefgeestig humeur moeten katjang idjo soep met kippenbouillon gebruiken. Ook voor bleekzuchtige en lustelooze kinderen is dit een goede kost. Voor leverlijders en haemorrhoidenpatiënten wordt het eten van katjang idjo een paar maal per week warm aanbevolen. 
Van de geweekte boontjes, tot meel gestampt, maakt men satroe, een inlandsche soort koekjes en andere versnaperingen, die bijzonder geschikt zijn, om aan zwakke en bleekzuchtige kinderen toe te dienen. 
Katjang idjo, vooral de geimporteerde kleine soorten, laat men kiemen en na verwijderung van de zaadhuidjes vormen de kleine kiemplantjes de tao ge, die een belangrijk bestanddeel vormt van verschillende Chineesche gerechten en bijvoorbeeld ook in gado-gado voorkomt. 
Tao ge koope men nooit op den pasar. Voor de bereiding aan huis vindt de lezer de aanwijzingen in het Aanhangsel. Tao ge wordt n.l. veelal ongekookt genuttigd en wat men op den pasar koopt, is maar alte vaak in besmet kaliwater gekiemd. Ten slotte nog de waarschuwing, dat vrouwen met een vergroote baarmoeder geen tao ge mogen eten.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
78 Beri-Beri 
103 Bleekzucht bij kinderen 
372 Engelsche ziekte 
597 Kindervoeding 
770 Leverziekte 
1310  1311 Verzwikking 
1455 Zwakken en zieken 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
153p   Katjang kedele   Glycine max (L.) Merr.   Glycine soja Sieb.et Zucc.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Vooral deze katjang wordt in enorme hoeveelheden verbouwd. Het verbruik is echter zoo groot, dat van een uitvoeroverschot geen sprake is. De hier gekweekte soorten bevatten veel olie. Wereldleverancier van de katjang kedele of, zooals ze in den wereldhandel heeten, de sojaboonen, is Mandsjoerije. 
Van kedele wordt volgens het recept, dat men in het Aanhangsel vindt, door elke huismoeder op eenvoudige wijze brood gebakken, dat uitstekend is voor lijders aan suikerziekte. De zwarte katjang kedele wordt gebruikt om er inlandsche soja of ketjop uit te bereiden. De geelbruine wordt voornamelijk verwerkt tot tempe, dat is een door schimmelwerking omgezet meelproduct, dat in grijze koeken op de pasars verkocht wordt en tot tao hoe en tao tjo wordt verwerkt, een consumptie artikel, dat door Chineezen en ook wel door inlanders wordt gemaakt en dient voor de bereiding van zeer voedzame gerechten.
gebruikt bij:
80 Bevalling 
372 Engelsche ziekte 
597 Kindervoeding 
1183 Suikerziekte 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
154p   Katjang landjaran,katjang pandjang   Vigna unguiculata (L.) Walp.   Vigna sinensis Endl.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Een windend kruid met peulen, die wel drie kwart meter lang kunnen worden. De bladeren, die op den pasar lembajoeng worden genoemd, worden als groente genuttigd en dienen als veevoeder. De geheele plant is een goede groenbemester. De Javanen gebruiken de in stukjes gesneden peulen in verschillende gerechten. Ze vormen bovendien een aanvullend voedingsmiddel, wanneer de rijst duur is. De gedroogde boonen, die in verschillende kleuren voorkomen, worden, zooals de Hollandsche bruine boonen, gekookt en dan met geraspte klapper gegeten.
gebruikt bij:
596  597 Kindervoeding 
1442 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1448 Zoogen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
155p   Katjang tanah   Arachis hypogaea L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Dit zijn de bekende aardnoten, die tegenwoordig een belangrijk uitvoerproduct vormen en de voornaamste grondstof zijn voor de fabricatie van de Delftsche slaolie en ook in groote hoeveelheden naar de margarinefabrieken gaan. In Indië wordt ook olie gewonnen uit deze katjang, maar het product staat achter bij het Europeesche. 
De gedroogde peulen worden, met zout gekookt, als katjang reboes gegeten of vormen, geroosterd tot katjang goreng, een welkome versnapering. 
Het eigenaardige van deze plant is, dat na de bevruchting, die boven den grond plaats heeft, de bloembodem uitgroeit tot een steeltje, dat zich in den grond boort. Eerst dan begint de ontwikkeling van de eigenlijke peul. De inlanders planten bij voorkeur de soorten, die na drie of vier maanden oogstbaar zijn. Een soort, die vijf tot zeven maanden noodig heeft, om rijpe peulen te leveren, is de zoogenaamde katjang tjina, die veelal wordt aangeplant, om het loof, dat als veevoeder dienst doet.
gebruikt bij:
5 Aambeien of haemorrhoiden 
741 Laxeermiddelen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
156p   Kedawoeng   Parkia biglobosa Benth.   Fabaceae-Mimosoideae (Leguminosae,Mimosaceae)   
Beschrijving Deze groote boom komt op Java beneden 500 m zeehoogte zeer algemeen voor en is na verwant aan de pete. De boontjes van de kedawoeng worden dan ook wel als surogaat voor peteboonen gebruikt. Ze zijn echter bitter. 
Gepofte boonen gebruikt men wel tegen kolieken. Ze worden daartoe als koffie gebrand, maar mogen niet verkolen. De gebrande boonen worden geschild en dan tot poeder gestampt. 
De rijpe zaden zijn overal bij de inlandsche medicijnhandelaren te bekomen. De Javanen mengen ze in alle medicijnen, die ze aan kraamvrouwen toedienen. Inderdaad doen ze de kraamvrouw veel goed en wanneer de moeder het kind zelf zoogt, zal dit ook veel minder last hebben van opgezetheid.
gebruikt bij:
174 Buikziekte bij kinderen - Dunne schuimige ontlasting 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
193  195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
282 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
274 Diarhee of buikloop 
309 Dysenterie 
408 Galsteenkoliek 
613 Koliek 
714 Kraamvrouwen 
866 Menstruatie (pijnlijke) 
1342 Windkoliek 

item   Indon. naam   
36s   Kedji beling   
Beschrijving Onder dezen naam rangschikt de Javaan alle planten, waarvan de sappen de eigenschap hebben, om steen te vergruizen. Enkele meer bekende en veel gebruikte soorten worden in dit boek en in den bijbehoorenden plantenatlas ter onderscheiding met nummer aangeduid.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
157p   Kedji beling No. 1   Desmodium gangeticum (L.) DC.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Een kruid, dat op Java van de kust tot op 1300 m zeehoogte voorkomt op licht beschaduwd en droog terein. Het plantje heeft onbeduidende witte of rose bloempjes. 
Als steenvergruizend middel werkt het vrij zwak, maar het bevordert sterk de urineloozing. Men mag daarom nimmer meer dan zeven kleine ,of vijf groote blaadjes op eenmaal gebruiken. Dat is zoo ongeveer 2 gram versch of 3 1/2 gram gedroogd blad. De bladeren kunnen gedroogd in vooraad worden gehouden. De plant wordt voortgekweekt uit zaad.
gebruikt bij:
402 Galsteen 
910  911 Nierlijden 
1339 Waterzucht 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
158p   Kedji beling No. 2   Clerodendrum calamitosum L.   Lamiaceae (Labiatae, Verbenceae)   
Beschrijving Dit heestertje komt in de laagvlakte voor tot op 750 m zee hoogte en is vrij algemeen. Ook wordt het als sierplant op de erven geplaatst. Het heeft aardige roomkleurige bloemen. Het sap is zeer werkzaam, doch verliest door drogen veel van zijn kracht. Voor een dosis mag men niet meer nemen dan negen middelmatige of zeven groote bladeren. 
Om tegelijk het urineeren te bevorderen, worden ze gemengd met de hiervoor genoemde kedji beling No. 1 en omdat de smaak van kedji beling 
No. 2 minder aangenaam is, doet men er nog daoen meniran bij, dat de maagsappen opwekt.
gebruikt bij:
911 Nierlijden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
159p   Kedji beling No. 3   Ruellia napifera Zoll.et Mor.   Acanthaceae   
Beschrijving Dit kruid met langwerpige blaadjes groeit juist als andijvie vlak bij den grond. De licht lilakleurige bloemen hebben vijf kroonblaadjes. Het blad is ruw en heeft een bruinroode nerf. De zaden zijn uiterst klein. 
De plant groeit in de warmte, zoowel als in de koude. Wil men haar voor de bladeren op eigen erf kweeken, dan moet ze goed worden bemest. 
De bladeren kunnen, zonder aan kracht te verliezen, worden gedroogd.
gebruikt bij:
917  918 Niersteen. 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
160p   Kedji beling No. 4   Strobilanthes crispus (L.) Blume   Acanthaceae   
Beschrijving Dit struikachtig gewas komt op Java in het wild voor, meestal in het warme laagland. Het wordt ,om het nut, dat men van de bladeren trekt, ook veel op de erven aangeplant en het leent zich uitstekend voor pagers. 
Het vocht uit de bladeren is zoo scherp, dat, naar men beweert, slangen en ander ongedierte het niet wagen, door een haag van deze planten te dringen. De Javanen noemen de plant enjoh kelo. 
De plant laat zich gemakkelijk stekken en vermenigvuldigt zich door middel van onderaardsche uitloopers. Elk takje, dat den grond raakt, schiet wortel en vormt zoo een nieuw plantje, dat gemakkelijk van de moederplant kan worden gescheiden. 
De beste variëteit is die met de kleine gele bloemen. De bladeren zijn eenigszins ruw. 
Het gebruik van enjoh kelo is op den duur te scherp voor de ingewanden. 
Men mag dit middel hoogstens gedurende vijf maanden achtereen toepassen. 
Veel van het schadelijke kan men wegnemen, door er daoen woengoe onder te mengen.
gebruikt bij:
71 Beet (vergiftige) 
93 Blaassteen 
400 Galsteen 
605 Klem 
757 Laxeermiddelen 
914  918 Niersteen. 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
161p   gempoor watoe   Acetabularia major V. Martens   Dasycladaceae   
Beschrijving Als Kedji beling moet ook nog worden aangemerkt de gempoor watoe A. major een alg, die aan de kust van Japara voorkomt. Deze alg heeft het vermogen, zuur af te scheiden en zoo holten in steenen te boren om daarin te wortelen.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
162p   Kedondong   Spondias cytherea Sonn.   Spondias dulcis Forst.   Anacardiaceae   
Beschrijving Een vruchtboom, die in de Molukken inheemsch is en op Java alleen gecultiveerd voorkomt. 
De vruchten zijn rauw , haast niet te eten, omdat de vezels moeilijk verteren. Gestoofd met suiker en dan gezeefd, vormen ze een zeer smakelijk gerecht. 
De getah van den boom veroorzaakt bij kinderen huiduitslag en jeukingen. 
De bladeren worden door de inlandsche vrouwen, vermengd met andere kruiden, gebruikt na de bevalling, om het lichaam te zuiveren. 
Voor medicinaal gebruik neemt men op Java ook wel de bladeren van de verwante soort {Spondias pinnata, die daar wel inheemsch is, maar slechtere vruchten geeft.
gebruikt bij:
1451 Zuivering na de bevalling 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
163p   Kelembak   Rheum officinale Baill.   Rheum spec.   Polygonaceae   
Beschrijving Deze, hier van China ingevoerde wortel, is de rabarber, die bij geen inlandschen medicijnverkooper ontbreekt. In Indië wordt kelembak niet gecultiveerd, doch komt, in het wild groeiend, wel voor. Aan den geimporteerden wortel is de voorkeur te geven. Een rabarbersoort, n.l. de R. rhabarbarum, wordt ook in Indië tegenwoordig als groente gekweekt en komt ook wel als sierplant in tuinen voor. Zie Rabarber.
gebruikt bij:
21 Aambeien of haemorrhoiden 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
230 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van endeldarmontsteking 
234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
396 Galkoorts 
758 Laxeermiddelen 
841 Malaria 
1098 Spruw (Indische) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
164p   Kelor,klengtang   Moringa oleifera Lam.   Moringaceae   
Beschrijving Deze kleine boom met gezwollen wortels en ijle kroon komt op Java voor tot op 300 m zeehoogte. Hij bloeit met geurige witte bloemen. 
De wortel is naar reuk en smaak niet van den mierikswortel te onderscheiden. Fijn gemaakt tot een papje, wordt deze uitwendig gebruikt tegen rheumatiek, hoofdpijn enz. Men mag dit pappen niet te lang voortzetten, want het sap veroorzaakt blaren op de huid, die zeer pijnlijk zijn. 
De getah kelor, dat is de gom, die bij beschadiging uit den bast vloeit, is aanvankelijk wit doch wordt, aan de lucht blootgesteld, spoedig bruin. De bladeren, die naar mosterd smaken, worden wel gegeten, doch zijn verboden voor rheumatische menschen. De driehoekige vruchten, die men op Java klentang noemt, zijn zeer smakelijk als toespijs bij de rijsttafel, maar eveneens slecht voor lijders aan rheumatiek. Blendok kelor is de getah die uitvloeit, wanneer de kelor aan den stam door insecten wordt beschadigd. Deze getah is aanvankelijk wit, doch wordt aan de lucht blootgesteld, spoedig donkerbruin. Ze lost in water niet op, maar zwelt wel, wanneer ze in water wordt gedompeld.
gebruikt bij:
218 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
521 Hoofdpijn door kouvatten 
1010 Rheumatiek 
1043 Slaap (onrustige) 
1066 Speekselafscheiding (te overvloedige) 
1308 Verzwikking 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
165p   Kemadejan   Loranthus spec.   Loranthaceae   
Beschrijving Deze javaansche naam wordt ook wel kemladejan geschreven. De maleische naam is kajoe menoempang of kajoe pindah. Het zijn woekerplanten die op verschillende boomen voorkomen en vaak oorzaak zijn dat geheele takken afsterven, bijvoorbeeld van den peteboom. De verschillende soorten worden genoemd naar de boomen waar ze op voorkomen. Als medicijn dienen bijv. de kemadejan dalima poetih en de kemadejan kelor.
gebruikt bij:
855 Mazelen 
982 Pokken 
1413 Wormen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
166p   Kemangi   Ocimum americanum L.   Ocimum basilicum L.f. f. citratum Back.   Lamiaceae (Labiatae)   
Beschrijving Dit welriekende plantje is een soort selasih. Het heeft groene stengels, groene bladstelen en witte bloemen. De plant wordt veel gekweekt langs terasranden en op sawahs. 
De bladeren hebben een kalmeerende werking en verdrijven lichaamsgassen. 
Ze worden ook gebruikt, om visch- en vleeschgerechten te kruiden. De vruchtjes zijn een bekend genotmiddel en worden gebruikt op dezelfde wijze als selasih. Men weekt ze in water, waardoor de vruchtwand opzwelt tot een geleiachtige massa, die met stroop of suiker een verkoelenden drank maakt.
gebruikt bij:
145 Braken (tegen het) 
414 Gassen 
725 Kramp 
740 Laxeermiddelen 
804 Maagkramp 
1171 Stuipen 
1426 Zenuwachtigheid 
1444 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1447 Zoogen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
167p   Kemarogan   Coccinia grandis (L.) Voigt.   Coccinia cordifolia Cogn.   Cucurbitaceae   
Beschrijving Een klimplant, die ook wel papasan genoemd wordt. De oude stengels, die zeer dik kunnen worden, zien er uit, alsof verschillende zijn samengegroeid. 
Volgens de inlanders zijn alle deelen van deze plant geneeskrachtig en er is velerlei gebruik van bekend. De kleine komkommerachtige vruchten worden gekookt gegeten en de jonge ook wel geconfijt. De bladeren zijn glad in tegenstelling met die van de volgende plant met denzelfden inlandschen naam.
gebruikt bij:
162d Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
168p   Kemagoran   Gymnopetalum chinense (Lour.) Merr.   Gymnopetalum leucostictum Miq.   Cucurbitaceae   
Beschrijving Een liggend kruid, dat in de laagvlakte op Java zeer algemeen is, vooral op zonnige plaatsen. Evenals de voorgaande heeft deze komkommerachtige vruchten. 
Als de vruchten rijp zijn, hebben ze een roode kleur. Onrijp zijn ze bitter en worden na verwijdering van de zaden wel geconfijt. Deze plant heeft ruige bladeren, witte bloemen en ranken aan de stengels.
gebruikt bij:
348 Eetlust opwekkend middel 
1017 Rheumatiek 
1358 Witte vloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
169p   Kembang poekoel ampat   Mirabilis jalapa L.   Nyctaginaceae   
 
Beschrijving Deze plant, die veel als sierplant in tuinen wordt geplaatst, groeit zoowel in het warme laagland als in het meer gematigde klimaat van de lagere bergstreken. 
De fraaie bloemen, die in verschillende kleuren voorkomen, zijn trompetvormig. Ze gaan tegen het vallen van den avond open en sluiten zich voor zonsopgang weder. De bladeren doen in korten tijd negenoogen en steenpuisten rijpen. 
Van het fijne meel uit de zaden maakt men bedak, waartegen echter gewaarschuwd moet worden, omdat dit poeder vaak bruine vlekken op het gelaat veroorzaakt.
gebruikt bij:
895 Negenoog 
994 Puisten 
1145 Steenpuisten 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
170p   Kembang sepatoe   Hibiscus rosa-sinensis L.   Malvaceae   
Beschrijving Deze bekende sierheester komt voor met enkele en met dubbele bloemen. 
Hij is zeer verbreid, doch wordt desniettemin nergens in het wild groeiend aangetroffen. 
De roode bloemen gebruikt men in de indische keuken als kleurmiddel.
gebruikt bij:
139 Borstkwaal 
636 Koorts 
1053 Slijm 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
171p   Kembang teleng   Clitoria ternatea L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Een klimmend kruid, dat op Java voorkomt tot op 700 m zeehoogte en vaak als sierplant op de erven wordt gekweekt. Er bestaat een variëteit met witte en een met blauwe bloemen. 
De zoete blauwe bloemen worden gebruikt om gebak te kleuren. Van de variëteit met witte bloemen wordt een atreksel van den wortel als bloedzuiverend middel gedronken.
gebruikt bij:
29 Abcessen 
126 Bloedzuiverend middel 
132 Bloedzweer 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
172p   Kemiri   Aleurites moluccana (L.) Willd.   Euphorbiaceae   
 
Beschrijving Deze hooge boom wordt in alle kampongs aangeplant. Hij groeit het best in eenigszins gematigd klimaat en draagt dan overvloedig vruchten. De boom is gemakkelijk te herkennen aan de bladeren, die aan de onderzijde wit zijn. 
Uit de zaden wordt kemiriolie gemaakt, die dienstig is voor wonden en voor het haar wordt gebruikt. Voor de bereiding van deze olie wordt verwezen naar het Aanhangsel. Voordat de petroleum in Indië bij de inlanders populair was, werd kemiriolie algemeen als lampolie gebruikt. 
Van de gestampte zaden maakte men vroeger zelfs kaarsen.
gebruikt bij:
399 Galsteen 
461 Haaruitval 
467 Haarverzorging 
895 Negenoog 
1159 Stopmiddel 
1393 wonden (verzachten en opdrogen van) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
173p   Kemlandingan   Leucaena leucocephala (Lam.) de Wit   Leucaena glauca Benth.   Fabaceae-Mimosoideae (Leguminosae,Mimosaceae)   
Beschrijving Een boompje met fraaie lichtgroene samengestelde bladeren, dat op Java overal wordt aangetroffen tot op 1500 m zeehoogte. 
De zaden zitten in peulen en worden door de bevolking zoowel rauw als gekookt gegeten. Een vorm met kleinere peulen noemen de Javanen lamtara en als zoodanig is deze boom den planters welbekend, die hem gebruiken als pagerplant, als schaduwboom, als windhaag en als groenbemester.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
174p   Kemoekoes   Piper cubeba L.f.   Piperaceae   
Beschrijving Deze klimplant, die groeit als peper en sirih, komt wildgroeiend voor in het westelijk deel van den Archipel. Op Java ziet men ze vaak aangeplant op koffie- en cacao-ondernemingen. In de Europeesche geneeskunde worden de vruchten onder den naam van Fructus Cubebae of staartpeper gebruikt tegen gonorhoe. De werking is verwarmend en opdrogend. Reuk en smaak zijn aromatisch. 
Ook in Indische medicijnen tegen venerische ziekten komt vaak kemoekoes voor.
gebruikt bij:
274 Diarhee of buikloop 
1215  1218 Transpireermiddel 
1284 Venerische ziekte 
1357 Witte vloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
175p   Kemoening   Murraya paniculata (L.) Jack.   Rutaceae   
Beschrijving Deze boomheester wordt alom aangekweekt om de fraaie sterk riekende witte bloemen, voornamelijk in de heete kuststreken. 
De geur der bloemen veroorzaakt op den langen duur dikwijls hoofdpijn. 
De bladeren zijn geneeskrachtig evenals de olie uit den gebranden bast gewonnen.
gebruikt bij:
592 Kiespijn 
1285 Venerische ziekte 
1304 Vervetting 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
176p   Kenanga   Cananga odorata (Lam.) Hook.f. et Thomson   Annonaceae   
Beschrijving Deze boom, die wildgroeiend voorkomt tot op 1200 m zeehoogte plant men in de desa's en ook in de hoofdplaatsen veel om zijn welriekende bloemen. De bast is geneeskrachtig. Uit de bladeren verkrijgt men door distillatie de kenanga olie. Het hout van den kenanga is zeer broos, zoodat men aan de jeugd het klimmen in kenangaboomen moet verbieden.
gebruikt bij:
424 Geelzucht 
546 Huiduitslag (rimpellge), overigens veel gelijkend op panoe 
635 Koorts 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
177p   Kendal   Cordia dichotoma G. Forst.   Cordia obliqua Willd.   Boraginaceae   
Beschrijving Een boom, die op Java algemeen voorkomt tot op 700 m zeehoogte. De schors en de bladeren zijn geneeskrachtig. 
De boom draagt vruchten, die licht rood worden en glimmend glad zijn als kersen en zoo ,overvloedig, dat de takken er van doorbuigen.
gebruikt bij:
627 Koorts 
849 Malaria 
856  857 Mazelen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
178p   Kentang djawa   Plectanthus rotundifolius (Poiret) Speng.   Coleus tuberosus Benth.   Lamiaceae (Labiatae)   
Beschrijving Een plant met sappige kantige stengels en donker violette bloemen. Aan de wortels ontwikkelen zich knollen zooals aardappelen. Deze knollen zijn kleiner en behalve de heel jonge uitwendig zwart. Ze worden gekookt of soms ook wel rauw gegeten. 
De vermenigvuldiging geschiedt door stekken. De Javaansche naam voor deze knollen is gembili.
gebruikt bij:
437 Gezwellen (branderige) 
1396 wonden (verzachten en opdrogen van) 

item   Indon. naam   
37s   Kentang djawa   
Beschrijving is ook de naam voor een van de beste variëteiten aardappels, welke in indie worden aangeplant. Ze zijn wat geel van kleur, maar zeer smakelijk en hebben minder last van ziekten dan verschillende andere variëteiten, die voor de Europeesche tafel gekweekt worden. Zie Aardappel.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
179p   Kentji,selada aer   Roripa nasturtium-aquaticum (L.) Hayek.   Nasturtium officinale R.Br.   Brassicaceae   
Beschrijving Een sterk vertakt moeraskruid, de Hollandsche witte waterkers, die in het gebergte wel gekweekt wordt. De cultuur slaagt alleen in helder stroomend water. De jonge topstukken zijn dan malsch en zoet. Zijn de omstandigheden niet gunstig, dan is de groei trager en smaakt de waterkers bitter. 
In West-Java is dit kruid geregeld op de pasars verkrijgbaar.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
596 Kindervoeding 
904 Nicotine-vergiftiging 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
180p   Kentjoer   Kaempferia galanga L.   Zingiberaceae   
 
Beschrijving Deze plant wordt veelvuldig gekweekt, liefst in lossen grond in gematigd klimaat. 
De bladeren blijven zeer laag. De wortels nemen spoedig veel plaats in en putten den grond sterk uit. Ze zijn zeer aromatisch, werken verwarmend en staan bij de bevolking in hoog aanzien. Als de kentjoer bij den aanvang van den Oost-moesson het blad verliest, graaft men de wortels uit. De knolletjes kunnen tegen het begin van den West-moesson weer worden uitgeplant.
gebruikt bij:
309 Dysenterie 
515 Hoest (droge) 
615 Koliek 
703 Kouvatten 
786 Longtering 
818 Maagkwalen 
958 Oorpijn 
1091 Spruw (Indische) 
1214 Transpireermiddel 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
181p   Kepel   Stelechocarpus burahol (Blume) Hook.f. & Thomson   Annonaceae   
Beschrijving Deze vruchtboom komt op Java in het heuvelland voor. De bruinachtige vruchten groeien tegen den stam aan. Ze geven aan de urine een geur van viooltjes en worden daarom gegeten, om de sterke lucht van stinkende urine weg te nemen. 
De boewah kepel zuiveren de nieren en andere organen. Volgens het 
Javaansche bijgeloof moeten zwangere vrouwen deze vruchten eten, om mooie kinderen te baren. In vroeger tijden stond de boom in Midden-Java in zoo hoog aanzien, dat het den minderen verboden was, er van te eten. 
Ze werden uitsluitend in de kratons geplant voor de landsgrooten.
gebruikt bij:
906 Nieren (zuivering van de) 
1251 Urine (stinkende) 
1457 Zwangerschap 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
182p   Kerklelie   Lilium candidum L.   Liliaceae   
Beschrijving Deze plant met haar fraaie bloemen wordt in indie in de bergstreken aangeplant. 
De bloembladen legt men in olijfolie, tot ze geheel zijn opgelost. Deze olie verzacht en heelt wonden.
gebruikt bij:
141 Borstpijn 
443 Gezwellen (etterige) 
1395 wonden (verzachten en opdrogen van) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
183p   Kesambi,ketjatil (java) ,ketjatjil (midden java)   Schleichera oleosa (Lour) Oken   Sapindaceae   
Beschrijving Deze boom wordt op java beneden 1000 m zeehoogte aangetroffen in de djati-bosschen. 
De zaden leveren de beroemde Makasser-olie die voor het hoofdhaar wordt gebruikt.
gebruikt bij:
458 Haargroei (bevorderen van den) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
184p   Ketan   Oryza glutinosa Lour.   Oryza sativa L. var. glutinosa (Lour.) Koern.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Deze rijstsoort, de zoogenaamde kleefrijst, is den Indischen menschen wel bekend. Eigenlijk zijn er verschillende variëteiten, die onderscheiden worden in zwarte en witte ketan. 
De zwarte ketan, ketan iring of ketan itam, wordt voor het voedzaamst gehouden. 
Van ketan in het algemeen mag men niet te veel eten, omdat ze moeilijk te verteren is. Dagelijksch gebruik veroorzaakt slechten stoelgang. Voor kinderen is ketan te zwaar en ze is ook af te raden voor buiklijders. Inlanders, die zwaren veldarbeid verichten, zullen van het eten van ketan echter geen bezwaren ondervinden. 
Bij paarden wekt het eten van ketan hevige kolieken op. 
Merang van ketan itam wordt in den inlandschen medicijnhandel verkocht. Evenals merang van andere rijstsoorten wordt het voor haarwassching gebruikt, terwijl aftreksels ook wei voor inwendig gebruik bestemd zijn. Het heeft, naar bekend, een abortieve werking. Voor de toepassing wordt verwezen naar recept
gebruikt bij:
1165 Storting na de bevalling 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
185p   Ketapang   Terminalia catappa L.   Combretaceae   
Beschrijving Een groote boom, die op Java alleen dicht bij de kust voorkomt. Er zijn variëteiten met roode en met gele vruchten. Van beide is de pit voedzaam en laxeerend. 
Zwangere vrouwen moeten ze dagelijks eten; ze bevorderen den stoelgang en de ontwikkeling der borsten. 
Overdadig gebruik veroorzaakt buikloop. 
In de Indische keuken zijn ze beter ter vervanging van amandelen dan kanarizaden. 
De boom wordt uit zaden voortgeteeld.
gebruikt bij:
162c Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
138 Borsten (ontwikkelling van de) 
755 Laxeermiddelen 
939 Ontlasting (moeilijke) 
1441 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1460 Zwangerschap 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
186p   Ketela nl:bataat, zoete aardappel   Ipomoea batatas (L.) Lam.   Convulvulaceae   
Beschrijving Dit kruipende kruid levert de voedzame verkoelende knollen, ook wel bataten genaamd, die een voorname plaats innemen onder de inlandsche voedingsgewassen. 
Men eet ze gekookt, gestoomd of gepoft. Ze gaan gauw tegenstaan en veroorzaken opgeblazenheid vooral bij vrouwen, die reeds veel kinderen hebben gehad. Voor buiklijders en leverlijders zijn ze ongeschikt.
gebruikt bij:
1381 wonden (jeukerige) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
187p   Ketela pohoeng   Manihot esculenta Crantz   Manihot utilissima Pohl.   Euphorbiaceae   
Beschrijving Deze heesterachtige plant wordt overal op Java door de bevolking gecultiveerd. De wortels zijn een zeer belangrijk voedingsmiddel. Het zijn de bekende cassavewortels, waaruit het cassavemeel wordt bereid. 
De gedroogde rauwe wortels heeten gaplek en worden veelal in min of meer primitieve Chineesche fabriekjes tot gaplekmeel verwerkt en vormen een zeer belangrijk uitvoerartikel. 
In de laatste jaren wordt de cassave ook op Europeesch geleide ondernemingen aangeplant en het meel op meer geperfectioneerde wijze verwerkt tot tapioca. 
Voor zieken in het algemeen en voor buiklijders in het bijzonder is tapioca niet zoo goed als arowroot. Het eten van de bereide wortels is verkoelend. Zwakke magen kunnen ze niet verdragen en leverlijders mogen ze niet gebruiken. 
Het eten van cassavewortels veroorzaakt een onaangenaam opgezet gevoel. 
Het heet, dat de stekken, die omgekeerd in den grond geplant worden, giftige wortels krijgen. De nadeelige werking wordt verminderd door het koken. Worden ze echter gepoft genuttigd, zooals de Javaan ze gaarne eet, dan zijn ze zeer schadelijk en kan het gebruik den dood tengevolge hebben. De verschijnselen zijn: gedurig braken, vreeselijke benauwdheid, krampen, zwakke polsslag, grauwe gelaatskleur met ingezonken oogen en moeilijke urineloozing. Als tegengif dienen de Javanen den patiënt rauw bloed toe van een ajam tjemani, dat is een kip met zwart vel, zwarte veeren en zwarte pooten. 
De jonge bladeren worden als groente gegeten. De variëteit met roode stelen en roode bladnerven is speciaal aan te bevelen voor dysenterie- en buiklijders. Ze werken verkoelend en wekken moedelooze patiënten op.
gebruikt bij:
162h Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
79 Beri-Beri 
972 Opwekkend middel 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
188p   Ketepeng tjina   Senna alata (L.) Roxb.   Cassia alata L.   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
 
Beschrijving Een heester, die tot op 1400 m zeehoogte op Java voorkomt en bij voorkeur op vochtige plaatsen groeit. Hij wordt ook wel als sierheester gekweekt. 
Bij Australische paarden geneest men schurft, door de huid twee maal daags in te wrijven met een mengsel van de bladeren van ketepeng tjina en sirihkalk. 
De plant wordt uit zaad gekweekt. 
Een variëteit, die wat forscher is met zeer ,donker paarse stelen en nerven en donker oranje bloemen, wordt ketepeng kebo genoemd.
gebruikt bij:
347 Eeltwonden 
539 Huiduitslag 
750 Laxeermiddelen 
834 Maden 
975 Panoe kemibang 
1026  1028 Ringworm 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
189p   Ketimoen   Cucumis sativus L.   Cucurbitaceae   
Beschrijving Deze plant, de komkommerplant, groeit overal en is bekend om de verkoelende werking van haar sappen. 
Het sap is heilzaam voor galsteenlijders. Ze moeten het lepelsgewijs innemen, met kleine hoeveelheden aanvangende, tot de maag er aan gewend is. De goede gevolgen zal men spoedig kunnen waarnemen. 
De vruchten zijn niet geschikt voor buiklijders en voor patiënten met zwakke magen. 
Ketimoen wordt over het algemeen door veel menschen slecht verdragen. Dat komt, omdat men veelal het sap weggooit. Maakt men komkommersla aan met al het sap dat de vrucht bevat, dan zal men er veel minder last van hebben. 
In tijden, als er cholera heerscht, mag men deze vrucht in het geheel niet nuttigen.
gebruikt bij:
398 Galsteen 
677 Koorts bij kleine kinderen 
630 Koorts 
1273 Middelen ter bevordering van het urineeren 
906 Nieren (zuivering van de) 
920 Niersteen. 
1074  1075 Sproeten 
1106  1107 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1179 Stuipen 
1226  1227 Typhus 
1316 Vlekken op de huid 

item   Indon. naam   
38s   Ketjatil   
Beschrijving is de javaansche naam voor de kesambizaden die in Midden Java ketjatjil worden genoemd

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
190p   Ketjipir   Blumeodendron tokbrai (Blume) J.J. Smith   Blumeodendron elateriospermum J.J. Smith   Euphorbiaceae   
Opmerking(pr): Het genus Blumeodendron binnen Euphorbiaceae bestaat uit bomen. 
Binnen deze familie komen wel klimplanten voor, maar peulen beslist niet. 
Ketjipir is de Indonesische naam voor Psophocarpus tetragonolobus (L.) DC., de vleugelboon,en dat is een windend kruid met eetbare peulen.
Beschrijving Een windend kruid, dat veel op de erven en op sawahdijkjes wordt aangeplant. 
De bladeren en de jonge spruiten worden als groente gegeten. 
Een aftreksel wordt geneeskrachtig geacht. 
De peulen worden zoowel jong als oud bij de rijsttafel gebruikt en werken bloedzuiverend. 
Zwangere vrouwen, die aan huiduitslag lijden of huidzweren hebben tengevolge van venerische ziekte, dan wel wier mannen door zulke ziekte zijn aangetast, moeten tijdens de zwangerschap veel ketjipir eten, vermengd met temoe ireng, en ze moeten dit volhouden tijdens het zoogen ter voorkoming van besmetting van het kind.
gebruikt bij:
596 Kindervoeding 
606 Klierachtigheld bij kinderen 
713 Kraamvrouwen 
1449 Zoogen 
1461 Zwangerschap 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
191p   Ketjoeboeng   Datura metel L.   Datura fastuosa L.   Solanaceae   
 
Beschrijving Deze heester met dikke houtachtige takken, komt onder drie vormen voor, namelijk een variëteit met witte bloemen, een met kleine enkele bloemen, ook wel ketjoeboeng kasihan genaamd, en een met groote dubbele donker paarse bloemen, de ketjoeboeng merah of ketjoeboeng itam. 
De bloemen heeten giftig te zijn, de witte het ergst. Wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen, dat die giftigheid niet zoo erg is. 
De plant wordt vermenigvuldigd door stekken, zoowel als uit zaad. 
De rook van gedroogde bloemen of zaden werkt verdoovend. Door dezen rook bijvoorbeeld met behulp van een bamboe kokertje in gesloten kamers te blazen, treedt bij hen, die zich daarin bevinden, een bedwelming op, die een vasten slaap tengevolge heeft. Naar het heet, wordt dit middel wel toegepast door dieven, om het operatieterein veiliger te maken. 
Bij ketjoeboeng vergiftiging moet men alle moeite doen, om den patiënt wakker te houden. Het beste tegengif is heel sterke koffie en toevoer van versche lucht.
gebruikt bij:
434 Gezwellen 
611 Knokkelkoorts 
709 Kouvatten 
838 Maden 
938 Ontlasting (moeilijke) 
956  957 Oorpijn 
1013  1019 Rheumatiek 
1068  1069 Spit 
1287 Verdoovend middel 
1307 Verzwikking 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
192p   Ketjombrang   Etlingera elatior (Jack) R.M. Sm.   Nicolaia speciosa Horan   Zingiberaceae   
Beschrijving Een forsch kruid dat ijle stoelen vormt met stengels tot een arm dikte en tot 5 m hoog. In de bergstreken komt het veelvuldig voor. Het wordt door stekken of door de wortelstokken vermenigvuldigd en ook in lagere streken wel door de bevolking aangeplant op open plekken nabij de erven. 
In het tweede jaar komen er bloemen en vruchten aan. Deze laatste gelijken eenigszins op groote ananassen en zijn helder rose of rood soms zeer donker.
gebruikt bij:
1207 Transpiratielucht 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
193p   Ketoembar   Coriandrum sativum L.   Apiacea   
Beschrijving Dit kruid wordt in de laagvlakte zoowel als in de bergstreken geteeld. 
De bladeren worden door de Chineesche bevolking gaarne als moeskruid gegeten. 
De vruchtjes, koriander geheeten, worden als specerij in de Indische keuken gebruikt en zijn ook een bekend inlandsch geneesmiddel. 
Veel van hetgeen hier verkocht wordt, is echter van den overwal geimporteerd en niet hier gekweekt. 
Ketoembar verhoogt de werking der maagsappen. Vleesch, dat met ketoembar gekruid is, is gemakkelijker te verteren. 
Omdat het verteringsvermogen van het menschelijk lichaam in de tropen kleiner is dan in de gematigde luchtstreken, komt ketoembar in bijna alle 
Indische keukenrecepten voor. Ook bij de bereiding van dengdeng is ketoembar onmisbaar.
gebruikt bij:
157 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
176 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
183 Buikziekte bij kinderen - gevolg van spruw 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
216 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
241 Buikziekten bij volwassenen - door malaria 
227 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
232  234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
274 Diarhee of buikloop 
309  317  319  323  327  331 Dysenterie 
384 Gal 
650 Koorts als gevolg van vallen, kneuzingen enz. 
810 Maagkramp 
824 Maagsappen (opwekken van de) 
877 Misselijkheid 
1130 Spijsvertering (Slechte) 
1084 Spruw (Indische) 
1116 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
196 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
1444 Zog (middelen ter opwekking van het) 
498 hoest 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
194p   Kimpoel   Xanthosoma violaceum Schott.   Araceae   
 
Beschrijving Dit is een caladium met eetbare wortels, waarvan echter uitsluitend de uitloopers genuttigd worden. 
In West-Java heeft men ze met groene en met paarse stelen. Van de tales is deze plant te onderscheiden, doordat de bladeren eenigszins anders aan den steel zitten. De steel zit als het ware ,onder het midden van het blad vast. 
Evenals van de tales dienen de bovengrondsche deelen tot varkensvoeder.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
195p   kinabast   Cinchona spec.   Rubiaceae   
Beschrijving Kinabast wordt verkregen van verschillende Cinchona soorten. Hier te lande bijna uitsluitend van C. officinalis L.(C. ledgeriana Moens) en van C. pupescens Vahl(C. succirubra Pav.) 
Deze boomen groeien op groote hoogte in de Preanger en in Midden-Java. 
De bast wordt gebruikt in verschillende inlandsche medicijnen.
gebruikt bij:
283 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
306  329 Dysenterie 

item   Indon. naam   
39s   Kinine   
Beschrijving wordt meestal in tabletvorm geleverd en is het fabriekmatig bereide werkzame bestanddeel van de kinabast in een gemakkelijk oplosbare verbinding.
gebruikt bij:
36 Amandelen (opgezette) 
642 Koorts 
846 Malaria 
896 Netelroos 
1178 Stuipen 

item   Indon. naam   
40s   Kino   
Beschrijving is de ingedikte donkeroode gom, die bij beschadiging uit den bast van enkele boomsoorten vloeit, o.a. bij de sana kembang Pterocarpus indicus en de ploso, Butea monosperma. 
Om de samentrekkende eigenschappen gebruikt men deze kino in tandpoeders en mondspoelingen.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
196p   Klabet   Trigonella foenum-graecum L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Dit gewas komt op Java niet voor. 
De zaden, die hier gebruikt worden, om den haargroei te bevorderen, gemengd worden onder parems, in bedak voorkomen en bij de inlandsche medicijnenhandelaren te verkrijgen zijn, worden uit Britsch-Indië geimporteerd.
gebruikt bij:
459 Haargroei (bevorderen van den) 
1305 Vermoeidheid (lichamelijke) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
197p   Klengkeng   Caesalpinia crista L.   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
Beschrijving Deze klimmende heester komt op Java van de kust tot op 1000 m zeehoogte voor. 
De vruchten bevatten twee of drie zaden als grijze knikkers. Ze zijn in den inlandschen medicijnhandel geregeld verkrijgbaar. 
De witte zaadkernen zoowel als de bladeren geeft men aan kinderen als wormdrijvend middel.
gebruikt bij:
1062 Slijm 
1418 Wormen 

item   Indon. naam   
41s   Koelit lawang   
Beschrijving is de sterk naar kruidnagelen riekende schors van Cinnamomum culilawan Bl. 
Te Batavia spreekt men ook wel van kajoe lawan.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
198p   Koenir,koenjit   Curcuma longa L.   Curcuma domestica Valeton   Zingiberaceae   
Beschrijving Deze plant komt over geheel Java wildgroeiend voor vooral in djati-bosschen en is een van de meest bekende temoe soorten, dat zijn planten, die om den wortel gezocht zijn. De Javaan noemt haar koenir of temoe koening. In de 
Maleische streken zegt men koenjit. 
Men kan deze plant gemakkelijk zelf op het erf kweeken. Het beste gelukt dit in lossen grond. Als de aarde goed wordt omgespit, krijgt men overvloedig knollen. Deze knollen worden ge stampt of geraspt en leveren zoo de kerie, die dient, om spijzen te kruiden en geel te kleuren. Men kiest daarvoor bij voorkeur de kleine zijknollen, terwijl de hoofd- of moederknol als medicijn wordt aangewend, vooral wanneer deze overjarig is. 
Deze hoofdknol of empoe, zooals de Javaan zegt, moet op de doorsnee oranjekleurig zijn en bevat veel olie. 
De knol moet versch worden gebruikt, want gedroogd heeft hij althans als ontsmettingsmiddel weinig waarde meer. 
Vermenigvuldiging geschiedt door het uitplanten van afgesneden knollen. 
Op Sumatra eet men de bladeren, die zeer aromatisch zijn, als groente.
gebruikt bij:
20 Aambeien of haemorrhoiden 
157 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
38 Apenpokken, Kinderpokken of Waterpokken 
172 Buikziekte bij kinderen - Ontlasting met slijm en bloed 
176 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
168 Buikziekte bij kinderen - Veelvuldige slijmerige afgang 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
183 Buikziekte bij kinderen - gevolg van spruw 
170 Buikziekte bij kinderen - veelvuldige slijmerige afgang met bloed 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
203 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
199 Buikziekte bij volwassenen - Veelvuldige ontlasting van enkel slijm gepaard met krampen en een gevoel van uitputting 
220 Buikziekte bij volwassenen - infectie bijvoorbeeld door slecht drinkwater 
198 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang zonder bloed 
216 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
210 Buikziekte bij volwassenen - door verwijding van den dikken darm 
230 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van endeldarmontsteking 
193 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
239 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
241 Buikziekten bij volwassenen - door malaria 
227 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
257  258 Darmzweren 
281 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
264 Diarhee of buikloop 
317  319  325  327 Dysenterie 
384 Gal 
401 Galsteen 
551 Infectie 
553 Jeuk 
724 Kramp 
756 Laxeermiddelen 
786 Longtering 
810 Maagkramp 
858 Mazelen 
860 Menstruatie 
950 Oogen (doffe) 
979  981 Pokken 
1031 Roos 
1063 Slijmkoliek 
1081  1084 Spruw (Indische) 
1116 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1201 Tandvleesch (Ziek en ontstoken) 
1240 Uitslag in het gelaat 
1241 Uitslag op het hoofd 
1237 Uitslag 
1343  1349  1356  1358  1361 Witte vloed 
1458 Zwangerschap 
1400 wonden aan den voet 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
199p   Koenir poetih,koentji pepet   Kaempferia rotunda L.   Zingiberaceae   
 
Beschrijving Dit is een temoe soort met meestal fraai geteekende bladeren. De wortel lijkt uiterlijk veel op temoe koentji, doch de bijknolletjes hangen bij deze soort aan lange steeltjes en niet aan smalle halzen. 
Een variëteit met effen lichtgroene bladeren wordt temoe lati genoemd. 
De bovengrondsche plant sterft in Juli of Augustus af. Na enkele maanden komen de bloemen te voorschijn, die er uitzien als orchideen. Ze hebben een fijnen geur. Eerst maanden later komen de bladeren weer. 
De hoofdknol of empoe bevat veel zetmeel, dat stoppend werkt. 
De waterige bijknolletjes werken verkoelend en het meel, daaruit bereid, als arowroot, geeft men aan patiënten met zwakke ingewanden. 
Zie ook temoe lati.
gebruikt bij:
153 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
52 Baarmoederverzakking 
203 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
210 Buikziekte bij volwassenen - door verwijding van den dikken darm 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
371 Endeldarmontsteking 
814 Maagkwalen 
963 Opgezette buikorganen 
1160 Stopmiddel 
1359 Witte vloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
200p   Koeping matjan   Saxifraga sarmentosa L.f.   Saxifragaceae   
Beschrijving Onder dezen naam worden in den inlandschen medicijnhandel op Java de blaadjes verkocht van de zoogenaamde moederplant (S. sarmentosa).
gebruikt bij:
959 Oorpijn 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
201p   Koeweni   Mangifera odorata Griff.   Anacardiaceae   
Beschrijving Een vruchtboom, die na verwant is aan de mangga. In enkele streken spreekt men wel van mangga koeweni. Te Batavia noemt men de vruchten kebembem. 
De rijpe vruchten, die niet zeer groot worden, hebben een uitgesproken terpentijnsmaak en worden daarom door de Europeanen niet gegeten. De inlanders achten dit blijkbaar geen bezwaar. 
Het sap uit den stam is zeer scherp en veroorzaakt ontsteking van de huid, waarom de boom gemeden wordt.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
202p   Koffie   Coffea arabica L.   Rubiaceae   
Beschrijving De koffie wordt op Java gekweekt in de bergstreken. Enkele soorten willen ook wel in de warmte groeien. 
De echte Java-koffie is geen massaproduct meer, maar een fancy artikel. Wat op Java aan koffie wordt geproduceerd en uitgevoerd is hoofdzakelijk robusta. 
Koffie als drank is opwekkend, doch voor zwakke magen moeilijk te verdragen. Koffie, met koud water getrokken, is niet zoo schadelijk, als die met kokend water gezet. 
Zij, die een hartkwaal hebben, buiklijders, zenuw-, lever- en galsteenlijders mogen geen koffie drinken, evenmin zij, die een galachtig gestel hebben of lijden aan slapeloosheid. 
Des morgens gedronken, wekt koffie op. Des avonds gedronken verdrijft ze den slaap. 
Koffie, die men des morgens wil drinken, moet men een nacht laten trekken. 
Gebrande koffie is een goed desinfecteermiddel. Men strooit het om lijken. 
Om rozen en andere planten vrij te houden van insecten, strooit men koffiedik op de aarde in den pot.
gebruikt bij:
12 Aambeien of haemorrhoiden 
91 Blaaskoliek 
140 Borstkwaal 
800 Lijken 
1274 Middelen ter bevordering van het urineeren 
909 Nierkoliek 
942 Ontsmettingsmiddel 
971 Opwekkend middel 
1049 Slapeloosheid 
1054 Slijm 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
203p   Kol banda,kol bandang   Pisonia grandis R.BR.   Pisonia alba T. et B.   Nyctaginaceae   
 
Beschrijving Deze lage boom, de zoogenaamde koolboom, wordt op Java alleen gekweekt aangetroffen. 
Hij wordt vermenigvuldigd door stekken. 
De groote bladeren zijn, als ze nog jong zijn, bleekgeel en worden later licht groen. 
Bloemen ziet men er zelden aan. 
De bladeren worden wel gegeten als surogaat voor kool.
gebruikt bij:
1137 Steenpuisten 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
204p   Koro   Lablab purpureus (L.) Sweet   Dolichos lablab L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Een klimplant, die peulen voortbrengt, welke jong als groente worden gegeten. Ook de rijpe boonen worden gekookt of gepoft genuttigd. De bladeren zijn een uitstekend veevoeder. 
Deze en andere boonen spelen een groote rol in het voedingsvraagstuk van de inlandsche volken. Verwezen wordt naar de verschillende soorten boonen, die als katjang vermeld zijn. 
Van de koro bestaan verschillende variëteiten. De wilde met schitterende bloemen, die in het bosch voorkomen, zijn veelal giftig. 
De eetbare variëteiten, die algemeen worden verbouwd, hebben witte, bruine, zwarte of gestippelde boonen. 
Het is niet geraden, veel of dikwijls van deze boonen te eten, vooral niet voor hen, die geestelijken arbeid te verichten hebben. omdat ze duizeligheid verwekken.
gebruikt bij:
543 Huiduitslag (jeukerige) 
1446 Zoogen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
205p   Krai,blewah   Cucumis melo L.   Cucurbitaceae   
Beschrijving Deze kruipende plant levert de meloenvruchten, die vooral in Oost-Java zeer goed slagen en daar geregeld op de pasars te koop zijn. 
De blewah of netmeloenen, die op Java gekweekt worden, zijn goed van kleur en zeer smakelijk. 
Een variëteit, die ook in West-Java voorkomt en vooral bij de inlanders in den smaak valt, is de soort, die ze krai noemen. Deze vruchten gelijken uiterlijk meer op komkommers. Meloensmaak hebben ze bijna niet. Enkele worden oranjerood, als ze rijp zijn, andere blijven groen met gele strepen.
gebruikt bij:
596 Kindervoeding 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
206p   Kremah,bajem kremah   Alternanthera sessilis (L.) DC.   Amaranthaceae   
 
Beschrijving Dit laag bij den grond groeiend kruid treft men aan op vochtig terein tot op 1000 m. zeehoogte en wordt als sajoer gegeten. 
Het heeft kleine blaadjes en bloemen als witte bolletjes. 
Gedroogd verliest de plant haar waarde.
gebruikt bij:
204 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
317e Dysenterie 
492 Hitte (inwendige) 
668 Koorts (hooge) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
207p   Kremi   Portulaca quadrifida L.   Portulacaceae   
 
Beschrijving Een posteleinachtig onkruid, dat in het laagland groeit op hard steenachtig terein. 
De steeltjes zijn roodachtig.
gebruikt bij:
457 Haargroei (bevorderen van den) 
686 Koorts (verkoelende middelen bij) 
1224 Typhus 
item   Indon. naam   Ned. naam   Latijnse naam   Familie   
208p   Krokot,gelang   postelein   Portulaca oleracea L.   Portulacaceae   
Beschrijving Dit kruid is de Hollandsche postelein, die op Java ook gelang wordt genoemd en tegenwoordig voor de Europeesche tafel in groote hoeveelheden wordt gekweekt en een dagelijksche pasargroente is. 
De wilde vorm met kleine blaadjes is een zeer algemeen onkruid, dat tot op 1800 m. zeehoogte wordt aangetroffen en voor het gebruik als groente even geschikt is. 
De bloempjes zijn klein en geel. Ze zitten groepsgewijs aan het uiteinde van de zijtakjes en zijn alleen des morgens geopend. 
Van de gekweekte soorten is de lichtgekleurde het smakelijkst. Deze wordt in tegenstelling met de groene wel witte postelein genoemd. 
Als surogaat voor postelein wordt ook wel gegeten gendola gendola, een klimplant met roodachtige blaadjes, en een groene variëteit van deze soort en de zogenaamde Surinaamsche postelein Talinum fruticosum (L.) Juss. ( @syn{T. triangulare Wind, een snel groeiend gewas, dat eerst in 1915 in Indië werd ingevoerd en thans reeds een niet onbelangrijke plaats inneemt onder de gekweekte groenten.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
316 Dysenterie 
341 Eczeem 
692  693 Koortswerende middelen 
792 Longziekte 
985 Puisten 
998 Puistjes in het gelaat 
1424 Zenuwachtigheid 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
209p   Laboe aer,laboe kenti   Lagenaria siceraria (Molina) Standl.   Lagenaria vulgaris Rusby.   Cucurbitaceae   
 
Beschrijving Deze klimplant levert de bekende fleschkalebassen, dat zijn de gedroogde oudere vruchten van de soort met dikke buiken en smalle halzen. Deze kalebassen worden gebruikt als huishoudvaatwerk. 
Er zijn ook variëteiten met groote ronde vruchten. 
De schil van de jonge vruchten is wit en wollig. Later wordt ze houtachtig. 
Zoolang de vruchten nog jong zijn, zijn ze wel eetbaar. Veel smaak is er echter niet aan. 
Ook de jonge bladeren worden wel gegeten.
gebruikt bij:
315 Dysenterie 
597 Kindervoeding 
657 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
675  676 Koorts bij kleine kinderen 
629  630 Koorts 
1105 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1180 Stuipen 
1228  1229 Typhus 
1446 Zoogen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
210p   Laboe merah   Cucurbita moschata Duch.   Cucurbitaceae   
 
Beschrijving Deze kruipende plant, op Java ook wel waloeh geheeten, wordt zeer veel aangeplant, om het nut, dat mene van de vruchten trekt. 
Deze zien er uit als meloenen. Eerst zijn ze groen en worden later geel en ten slotte oranje. 
In tegenstelling met verwante soorten, hangen deze vruchten niet, maar rusten tijdens den groei op den grond. De planten moeten daarom in goed doorlatenden grond staan, om rotting van de vruchten te voorkomen. 
Men plukt de vruchten, voor ze geheel rijp zijn, omdat anders het vervoer niet goed mogelijk zou wezen. 
Er worden verschillende smakelijke spijzen van bereid. 
De pitten zijn een gerenommeerd middel tegen lintworm. Inlanders eten de bladeren wel als sajoer.
gebruikt bij:
73 Beet (vergiftige) 
597  600 Kindervoeding 
735  745 Laxeermiddelen 
779 Lintworm 
1044 Slangenbeten 
1104 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1135 Steenpuisten 
1446 Zoogen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
211p   Lampes,roekoe-roekoe   Ocimum tenuiflorum L.   Ocimum sanctum L.   Lamiaceae (Labiatae)   
 
Beschrijving Dit kruid of lage heestertje groeit op Java overal tot op 600 m. zeehoogte, meest op zonnig droog terein. 
Er is een variëteit met witte en een met paarse bloemen. De laatste wordt het meeste aangetroffen. 
De zaadjes zwellen in water op en worden als genotmiddel gebruikt evenals van de naverwante selasih en kemangi. 
In de Molukken noemt men deze plant ter onderscheiding van de echte kemangi wel kemangi oetan.
gebruikt bij:
436 Gezwellen 
562 Kalmeermiddelen 
1101 Spruw (Indische) 
1338 Waterzucht 
1425 Zenuwachtigheid 
1432 Zenuwhoofdpijn 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
212p   Landep   Barleria prionitis L.   Acanthaceae   
 
Beschrijving Een sterk gedoornde heester, die veel voor heggen wordt gebruikt. 
De lipvormige bloemen zijn geel of paars.
gebruikt bij:
1021 Rheumatiek 
1027 Ringworm 
1032 Rugpijn 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
213p   Laos   Alpinia galanga (L.) Willd.   Zingiberaceae   
Beschrijving Van dit kruid, dat men in de Maleische streken langkoewas noemt, bestaat een variëteit met witte wortelstokken, die als specerij in de Indische keuken worden gebruikt en een met wortelstokken, die zowel in- als uitwendig rood zijn en als medicijn dienst doen. Men duidt deze in het bijzonder aan als laos merah. 
De wortels van laos merah zijn ook zeer heilzaam voor het vee. Tegen miltvuur geeft men het beest circa 20 gram goed geraspt met zout en water. 
Het enkele sap, met zout en water vermengd, geeft men aan magere koeien en kalveren en men gebruikt het ook als wassching voor wonden bij het vee, om het bederf te weren.
gebruikt bij:
243  249 Cholera 
536 Huiduitslag 
633 Koorts 
721 Kraamzuivering 
872 Miltpijnen 
960 Oorpijn 
974 Panoe 

item   Indon. naam   Ned. naam   
42s   Legen   suiker water uit van "suikerpalmen"   
Beschrijving is het zoete palmsap, dat uit den vruchtstengel van enkele palmsoorten wordt afgetapt, voornamelijk aren-, lontar-, nipa- en cocospalm. 
Het versche sap, ook wel palmwijn genoemd, is helder als water, zeer smakelijk en zoeter dan klappermelk. Het gist zeer spoedig. Door de gisting ontstaat alcohol en ten slotte ook azijnzuur. Om de azijnvorming tegen te gaan en de zoogenaamde toewak manis om te zetten in toewak keras, doet men er obat sagoeweer in. (Zie (toewak) 
Laat men de gisting doorgaan, dan maakt de alcohol plaats voor azijnzuur en krijgt men den inlandschen azijn of tjoeka djawa, die onzuiver en troebel is en 3 tot 4 pct. azijnzuur bevat. Legen wordt in de Indische keuken gebruikt als surogaat voor gist.
gebruikt bij:
12 Aambeien of haemorrhoiden 
130 Bloedzuiverend middel 
1184 Suikerziekte 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
214p   Legetan (Reuzen-)   Acmelle oleracea (L.) R.K. Jansen   Spilanthes oleracea Jacq.   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Deze heeft bloemhoofdjes, die wel 4 cm. hoog worden. Ze zijn tweekleurig en daardoor gemakkelijk te onderscheiden van de gewone legetan. 
Ook in de Europeesche geneeskunde zijn de bloemhoofdjes van deze soort bekend als kiespijnknoppen of paracress. 
Deze zoowel als de eerstgenoemde noemt men in den inlandschen medicijnhandel kembang seriawan.
gebruikt bij:
590 Kiespijn 
1088 Spruw (Indische) 
1119 Spruw in den mond 
1197 Tandvleesch (Ziek en ontstoken) 
1204 Tong (ontstoken) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
215p   Legetan warak   Adenostemma lavenia (L.) Kuntze   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Dit plantje groeit als onkruid op vochtige beschaduwde plaatsen. 
De bloemhoofdjes zijn wit en het omwindsel is kleverig.
gebruikt bij:
1097 Spruw (Indische) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
216p   Legetan,legetan wareng   Spilanthes acmella Murr.   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Een onkruid, dat over geheel Java voorkomt op zonnige drassige plaatsen. 
De geelgroene stengels kruipen dicht over den grond en vormen aan de knoopen nieuwe wortels. 
De bloemhoofdjes zijn langgesteeld en okergeel. Bladeren zoowel als bloemhoofdjes zijn een bekend middel tegen kiespijn. Ze smaken vrij scherp onder het kauwen, bevorderen daardoor in hooge mate de speekselafscheiding en zijn daarom ook dienstig ter bestrijding van mondspruw. 
Deze soort wordt in het wild aangetroffen en is veel minder krachtig. Daarom geeft men hieraan juist de voorkeur voor kinderen, bijvoorbeeld om er den mond mede schoon te maken, als ze een beslagen tong hebben.
gebruikt bij:
590 Kiespijn 
884 Mondverzorging 
1088 Spruw (Indische) 
1197 Tandvleesch (Ziek en ontstoken) 
1203 Tong (beslagen) 
1204 Tong (ontstoken) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
217p   Legoendi   Vitex trifolia L.   Lamiaceae (Labiatae,Verbenaceae)   
 
Beschrijving Deze kleine heester met paarse bloemen en ronde zaadbolletjes groeit op 
Java tot op 1000 m. zeehoogte. 
De bladeren hebben een doordringenden geur, die insecten verjaagt. Men legt daarom wel takjes in de kasten, om kakkerlakken en motten weg te houden. Naar beweerd wordt, zou dit middel ook helpen tegen wandluizen. 
Herstellende zieken wascht men met water, waarin een paar legoendiblaadjes zijn gekneusd.
gebruikt bij:
54 Baarmoederverzakking 
338 Eczeem 
490 Herstellenden 
518 Hoofdpijn 
533 Huiduitslag 
559 Kakkerlakken 
584 Keelpijn 
619 Koorts 
786 Longtering 
871 Miltpijnen 
886 Motten en andere insecten 
924 Ongedierte 
1037 Schurft 
1200 Tandvleesch (Ziek en ontstoken) 
1233 Typhus 
1332 Wandluizen 
1417 Wormen 
114 bloedspuwing 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
218p   Lempoejang emprit, lempoejang pait   Zingiber zerumbet (L) Sm.   Zingiber amaricans Blume   Zingiberaceae   
Beschrijving Van de verschillende lempoejangsoorten heeft dit kruid de minst forsche wortelstokken, die echter het meest op djaha gelijken. 
Het sap dat er uit geperst wordt, is eetlustopwekkend, maar zeer bitter.
gebruikt bij:
153 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
63 Beenen (gezwollen) van zwangere vrouwen 
101 Bleekzucht bij kinderen 
174 Buikziekte bij kinderen - Dunne schuimige ontlasting 
195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
277 Diarhee of buikloop alleen des morgens 
280 Diarhee of buikloop met waterigen afgang, vaak geel en soms groen of zwart 
274 Diarhee of buikloop 
309 Dysenterie 
353 Eetlust opwekkend middel 
384 Gal 
395 Galkoorts 
412 Gassen 
428 Gewrichten (pijnlijke) 
774 Leverziekte 
796 Loomheid In de ledematen 
977 Podagra 
1328 Voeten (gezwollen) 
196 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
219p   Lempoejang gadjah,lempoejang kebo   Zingiber zerumbet Sm.   Zingiberaceae   
Beschrijving Een kruid met groote wortelstokken die uitwendig licht van kleur zijn en inwendig citroengeel.
gebruikt bij:
385 Gal 
795 Loomheid In de ledematen 
1235 Uitslag 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
220p   Lempoejang wangi   Zingiber aromaticum Valeton   Zingiberaceae   
Beschrijving Een kruid met forsch wortelstelsel en dikke stengels. Het wordt over geheel 
Java zoowel in het wild als gekweekt aangetroffen. 
Het sap uit de wortelstokken bevordert de galafscheiding en is gasafdrijvend. Ook werkt het gunstig op den bloedsomloop.
gebruikt bij:
156 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
185  186 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
216 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
221p   Lempoejangan,lampoejangan   Panicum repens L.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Lang rechtopstaand gras, diep wortelend met dikken wortelstok. De smalle bladeren zijn blauwachtig groen en de halmen hol. De aartjes zijn bleekgeel of bleekgroen en soms een weinig paars gekleurd. 
Dit kruid is onder den naam Victoriagras bekend als goed voedsel voor het vee. Voor verschillende cultures als bijvoorbeeld voor de thee is het een gevreesd onkruid, omdat het zoo moeilijk is uit te roeien. 
De wortelstokken zijn verkoelend en werken zuiverend. 
Koeien, die pas gekalfd hebben worden gevoerd met de goed gewasschen wortelstokken met het gras en wat zout gemengd.
gebruikt bij:
359 Eierstokken (ontsteking der) 
393 Galafscheiding (bevorderen van de) 
861 Menstruatie 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
222p   Lenglengan   Leucas lavandulifolia J.E. Smith   Lamiaceae (Labiatae)   
 
Beschrijving Dit plantje komt als onkruid voor beneden 1500 m. zeehoogte op droog terein en langs wegranden. 
De kleine linvormige witte bloempjes groeien in dichte schijnkransen. De bladeren zijn lancetvormig. De bladeren zijn lancetvormig. 
Vermenigvuldiging heeft plaats door zaad. 
Bij het vee doet men het gestampte kruid met sirihkalk en tabaksbladeren op stinkende wonden, om ze te zuiveren van vliegenlarven. 
Hoestende paarden geeft men een aftreksel van den wortel gekookt met goela aren.
gebruikt bij:
345 Eeltwonden 
568  569  570  571  572 Kalmeermiddelen 
649 Koorts als gevolg van overspanning 
722 Kraamzuivering 
730 Kramphoest 
731 Krankzinnigheid 
1040 Schurft 
1048 Slapeloosheid 
1174 Stuipen 
1282 Vallende ziekte 
1423 Zenuwachtige kinderen 
1427 Zenuwachtigheid 
1430  1431 Zenuwhoofdpijn 
1406 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
223p   Lenglengan,Brobos   Leucas zeylanica (L.) R.Br.   Lamiaceae (Labiatae)   
Beschrijving Een kruid als het voorgaande, dat in de Molukken daoen heran wordt genoemd en op Java ook wel brobos of daoen brobos heet. Het wordt algemeen met het voorgaande verwisseld en beide worden dan ook door elkaar voor hetzelfde doel gebruikt.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
224p   Lerak   Sapindus rarak DC.   Sapindaceae   
Beschrijving Een groote boom, die van 500 tot 1500 m. zeehoogte op Java voorkomt. De boom draagt overvloedig vruchten. 
Deze vruchten zijn de zoogenaamde zeepvruchten. Met water gewreven, gaat het buitenste slijmerige vruchtvleesch schuimen als zeep. 
Ze worden met goed gevolg gebruikt, om kleederen te wasschen, waartoe men het vruchtvleesch met de handen kneust, om het daarna in warm water op te lossen. Men laat het waschgoed bij voorkeur een nacht in zoo'n oplossing staan. 
Deze zeep is ook zeer geschikt, om marmeren vloeren mede te boenen. 
Het vee wordt van ongedierte gezuiverd, als men het met deze zeep wascht. Daar de lerakvruchten giftig zijn, moeten ze met zuiver water worden afgespoeld. 
Bloemen en planten, die last hebben van luis, begiete men nu en dan met een leraksapje.
gebruikt bij:
475 Haarwassching 
549 Hygiëne 
620 Koorts 
996 Puistjes in het gelaat 
1015 Rheumatiek 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
225p   Lidah boewaja   Aloe vera (L.) Burm.f.   Asphodeliacea (Liliacea)   
 
Beschrijving Deze plant met haar dikke leerachtige langgerekte bladeren groeit in de warmte zoowel als in meer gematigde streken. 
De bladeren zijn broos en gevuld met een geleiachtig merg, dat in- en uitwendig wordt gebruikt. Men moet het voorzichtig uitlepelen, nadat het blad over de lengte is opengesneden, want de bladschil is zeer bitter.
gebruikt bij:
453 Haargroei (bevorderen van den) 
1340 Waterzucht 
1415 Wormen 
115 bloedspuwing 
494 hoest 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
226p   Lidah boewaja   Sansevieria trifasciata Prain.   Draceanaceae   
Beschrijving Een stengelloos kruid met fraaie grijsgroene bladeren, die meer dan anderhalve meter lang kunnen worden. 
Het bladsap bezigt men als haargroeimiddel. 
Op Java treft men deze plant in levende heggen aan tot op 300 m. zeehoogte.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
227p   Lo   Ficus virens Aiton   Ficus infectoria Roxb.   Moraceae   
Beschrijving Een groote vruchtboom, die veel op Java voorkomt. De vruchten worden als stopmiddel gebruikt. Ze zien er uit als gondang doch zijn bruingeel. 
De getah werkt antiseptisch en wordt gebruikt, om open wonden af te sluiten tegen vliegen.
gebruikt bij:
57 Bederfwerend middel 
1163 Stopmiddel 
197 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
1408 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
228p   Lobak,ramenas   Raphanus sativus L.   Brassicaceae   
Beschrijving Dit kruid, dat in de bergstreken wordt gekweekt, levert de witte knolletjes, die in Indië de radijs vervangen. 
Deze knolletjes worden op de pasars dagelijks verhandeld. De eigenlijke lobak wordt aangeduid als Raphanus sativus L. f. hortensis Backer. 
Daarnaast kweekt men tegenwoordig ook Raphanus sativus f. niger A.DC dat is de Hollandsche ramenas en de echte radijs Raphanus sativa f. radicula A.DC. 
Lobak is een gezonde groente, die veel goed doet bij hen, die last hebben van ophooping van slijm. 
Zoogende vrouwen moeten echter geen lobak of radijs eten, omdat de zuigeling daardoor neiging krijgt tot braken. 
Ramenas lost ook slijm op. Menschen met zwakke magen moeten geen lobak, radijs of ramenas eten, omdat het gassen verwekt.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
374 Engelsche ziekte 
513 Hoest (droge) 
596 Kindervoeding 
622 Koorts 
1259 Middelen ter bevordering van het urineeren 
906 Nieren (zuivering van de) 
1056 Slijm 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
229p   Lobi-lobi   Flacourtia inermis Roxb.   Flacourtiaceae   
Beschrijving Een groote vruchtboom, die in den Archipel niet inheemsch is, maar overal gecultiveerd voorkomt. Op Java alleen beneden 1300 m. zeehoogte. 
De vruchten zijn te zuur om ze zoo te eten, maar toebereid zijn ze een gezochte lekkernij. Een recept hiervoor zal men aantreffen in het Aanhangsel. 
De boom wordt voortgeplant uit zaad of door tjangkokans. De laatste methode is aan te bevelen, daar men dan na vier jaar vruchten heeft, wat anders een jaar of zeven duurt.
gebruikt bij:
418 Gastrische koortsen 
986 Puisten 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
230p   Loentas,beloentas   Pluchea indica (L.) Less.   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Een heester, die op steenachtig en zonnig terein langs Java's Noordkust wordt gevonden en ook wel voor pagerplant wordt gebruikt.
gebruikt bij:
850 Malaria 
882 Mond (onaangename lucht uit den) 
1205 Transpiratielucht 
1345  1350 Witte vloed 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
231p   Lontar,pohon toewak   Borassus flabellifer L.   Arecaceae (Palmae)   
Beschrijving De lontarpalm, ook wel pohon toewak genoemd, levert palmsap, dat uit de bloemkolven wordt afgetapt. 
Aan dit sap, des morgens op de nuchtere maag gedronken, wordt door de bevolking groote medicinale waarde toegekend. 
Ook wordt er suiker uit gekookt, die licht geel van kleur wordt. 
In de oudheid werden de jonge gedroogde bladeren gebruikt als papier. Thans dienen ze nog voor allerlei vlechtwerk. 
De mannelijke bloeiwijzen, die er uitzien als lange hangende geschubde staarten, worden in gedroogden toestand wel als lont gebruikt. In den inlandschen medicijnhandel komen ze voor onder den naam boewah lontar.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
232p   Madja   Aegle marmelos (L.) Corrê a ex Roxb.   Rutaceae   
 
Beschrijving Deze vruchtboom wordt overal op Java in het laagland aangeplant. 
De stam scheidt bij beschadiging een witachtige gom af, die aan de lucht geel wordt en helder is als barnsteen. 
De wortelbast van madja is een beproefd middel tegen mond- en klauwzeer bij het vee. Men hakt daartoe dagelijks 30 gram fijn, zet dit met een wijnflesch water te vuur en verkookt het tot de helft. Dit afkooksel geeft men na afkoeling den beesten in. 
Gekneusde madjabladeren met sirihkalk doet men op wonden bij het vee en sluit ze dan verder af met getah gondang.
gebruikt bij:
162a Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
317g Dysenterie 
366 Endeldarmontsteking 
477 Hartkloppingen 
481 Hartkwaal 
534 Huiduitslag 
699 Koortswerende middelen 
1086 Spruw (Indische) 
1163f Stopmiddel 
1390 wonden bij het vee 

item   Indon. naam   Ned. naam   
43s   Madoe   honing   
Beschrijving is natuurlijke honig, zooals die door de bijen uit de bloemen wordt ingezameld en in grootere hoeveelheden in de bijennesten wordt gevonden. Een enkele maal wordt honig ook wel rechtstreeks uit de bloemen gehaald, bijvoorbeeld uit de bloemen van den arenpalm.
gebruikt bij:
4 Aambeien of haemorrhoiden 
35 Amandelen (opgezette) 
54 Baarmoederverzakking 
139 Borstkwaal 
180 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van Inwendige hitte 
219 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
304 Dysenterie 
510 Hoest bij kinderen 
535 Huiduitslag 
603 Kinkhoest 
701 Koortswerende middelen 
790 Longtering 
982 Pokken 
1191 Tanden krijgen 
1349 Witte vloed 

item   Indon. naam   Ned. naam   
44s   Madoe asem   een olie bereid tamarinde vrucht tamarindus indica   
Beschrijving is de naam voor de zoogenaamde asem kawak olie, voor de bereiding waarvan verwezen wordt naar het Aanhangsel.
gebruikt bij:
1122 Spruw in den mond 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
233p   Mangga   Mangifera indica L.   Anacardiaceae   
Beschrijving Dit is een der meest verbreide vruchtboomen, die echter alleen in het warme laagland en in de lage heuvelstreken overvloedig draagt. 
Er zijn tal van gecultiveerde vormen, waarvan de vruchten naar vorm en smaak zeer verschillen. 
De mangga golek uit den Oosthoek is wel de grootste en lekkerste naast de mangga aroemmanis, de mangga gadoeng en de mangga madoe. 
Ook de mangga kopjor uit de omstreken van Soerabaia behoort tot de grove, doch zeer smakelijke soorten. 
De mangga gedong is een kleine soort. Deze komt voornamelijk uit het 
Cheribonsche en kan ook nog tot de tafelvruchten worden gerekend. 
Een andere kleine mangga is de mangga batjang, die practisch alleen door de bevolking wordt gegeten (zie Mangifera foetida). 
De mangga is wel een van de smakelijkste vruchten, die in onzen Archipel groeien. Lang niet iedereen kan echter mangga verdragen. Velen krijgen er puisten van, enkelen uitslag en zelfs koorts. 
Het verdient steeds aanbeveling mangga uit te zuigen en de onverteerbare vezels niet in te slikken. Vooral voor kinderen zijn deze zeer slecht, omdat ze de maag te veel bezwaren. 
Een groote vrucht per dag, des middags na den maaltijd, is voor kinderen meer dan genoeg. Grootere hoeveelheden zijn schadelijk. 
Kinderen eten graag jonge onrijpe mangga's, wat tegengegaan dient te worden. Kolieken, buikziekte, moeilijke urineloozing en hoofdpijn zijn er het gevolg van. 
Tot moes gestoofd, zijn jonge mangga's echter een gezond en smakelijk eten. De mangga goerih is hiervoor het meest geschikt. Deze heeft n.l. geen terpentijnsmaak, is niet zuur en bevat veel zetmeel.
Zij, die een nier- of blaaskwaal hebben, mogen geen mangga eten.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
234p   Manggis,manggistan   Garcinia mangostana L.   Clusiaceae (Guttiferae)   
Beschrijving Een groote, veel melksaphoudende vruchtboom, die in de warmte het best draagt. 
De boom wordt voortgeteeld door zaad. De cultuur is moeilijk en in de eerste tien jaar zijn geen vruchten te verwachten. De bloeitijd is tussen 
Juli en October en de vruchtenoogst valt tusschen November en Maart. 
De manggis is een smakelijke tafelvrucht. Toch is het niet geraden, er veel van te eten. Zij, die een zwakke maag hebben, zullen dit reeds bemerken na het nuttigen van tien of meer vruchten. 
Vrouwen, die last hebben van baarmoederbloedingen, mogen geen manggistan eten. 
Deze vrucht moet ook nimmer met suiker worden genuttigd, aangezien men er dan krampen en buikloop van krijgt. 
De jonge bladeren kunnen bij het rundvee abortus met doodelijken afloop veroorzaken, wanneer ze onder het voer gemengd zijn. 
Het sap uit de schil van rijpe vruchten is een goede merkinkt voor linnen. 
De verkoolde schil, tot poeder gestampt en vermengd met wat kamferpoeder, is een goede tandpoeder.
gebruikt bij:
34 Amandelen (opgezette) 
192 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
326 Dysenterie 
582 Keelpijn 
1321 Vloeiingen na de bevalling of bij miskraam 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
235p   Mangko   Polyscias scutellaria (Burm.f.) Fosberg   Nothopanax scutellarium Merr   Araliaceae   
Beschrijving Een sierheester die ook wel als pagerplant wordt gebruikt. De bladeren worden in de Molukken wel gegeten. Op Java worden ze uitsluitend als medicijn gebruikt.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
236p   Maritja   Piper nigrum L.   Piperaceae   
 
Beschrijving Deze klimplant komt in de Molukken, op Sumatra en ook op Java gecultiveerd voor. 
De kleine roode bessen, die aan lange trossen hangen, leveren naar gelang van de bereidingswijze de witte of de zwarte peper. 
Het gebruik van peper als specerij is algemeen bekend. Peper is zeer verwarmend en in Indië nadeelig voor de gezondheid, daar zij een slechten invloed heeft op keel, lever en nieren. 
Vooral voor de vrouwelijke organen is het gebruik van peper zeer schadelijk. 
In verschillende medicijnen wordt peper echter wel gemengd en ook vaak als uitwendig middel gebezigd, om de huid te prikkelen. 
Peperbladeren in de kleerenkasten houden motten, kakkerlakken en andere insecten weg.
gebruikt bij:
885 Motten en andere insecten 
1009  1011 Rheumatiek 
1069 Spit 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
237p   Maritja bolong   Melaleuca leucadendra (L.) L.   Myrtaceae   
Beschrijving zijn de vruchtjes van de gelam die op Java in de inlandschen medicijnenhandel algemeen verkrijgbaar zijn. 
De inlanders gebruiken ze in verschillende djamoes meest in combinatie met djoeng rahab
gebruikt bij:
156  157 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
216  219 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
193  195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
282 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
317  319 Dysenterie 
1116 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
238p   Masoji   Cryptocarya massoy (Oken) Kosterm.   Massoia aromatica Becc   Lauraceae   
Beschrijving Deze boom groeit in de Molukken. De bast wordt op Java, Sumatra en Bali door de bevolking gebruikt in boreh en inwendig in verschillende djamoes tegen witten vloed en venerische ziekten.
gebruikt bij:
52 Baarmoederverzakking 
186 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
274 Diarhee of buikloop 
1002 Pijnstillend middel 
1285 Venerische ziekte 
1357 Witte vloed 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
239p   Mawar   Rosa damascena Mill.   Rosaceae   
Beschrijving Deze zeer welriekende roode roos, door de inlanders kembang mawar genoemd, is de zoogenaamde Perzische roos, die in de eerste plaats in aanmerking komt voor het bereiden van rozewater. (Zie hiervoor in het Aanhangsel.) 
Rozewater wordt in de keuken gebruikt om gebak geurig te maken en is bij de Oostersche volken een geliefd toiletartikel.
gebruikt bij:
635 Koorts 
701 Koortswerende middelen 
948 Oogen (branderige) 
995 Puistjes in het gelaat 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
240p   Melati   Jasminum sambac (L.) Aiton   Oleaceae   
Beschrijving Deze overbekende bloemstruik, ook wel Arabische jasmijn genoemd, groeit overal in de warme streken. 
Met de bloemen parfumeert men het haar en ze worden des avonds in het water gedaan, waarmede de vrouwen zich des morgens het gelaat wasschen.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
241p   Meniran   Phyllanthus urinaria L.   Euphorbiaceae   
 
Beschrijving Een plantje met rood aangeloopen stengels, dat tot op 1500 m. zeehoogte voorkomt. De kleine bloempjes zitten aan korte steeltjes in de bladoksels en zijn naar onder gericht en door de bladeren min of meer bedekt, waardoor ze weinig opvallen.
gebruikt bij:
154  163 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
166 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
200 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting vrij normaal, doch vergezeld van dun kersrood bloed 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
241 Buikziekten bij volwassenen - door malaria 
232 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
284  288 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
340 Eczeem 
375 Fluimen (opgeven van) 
420 Geelzucht 
430 Gewrichtsaandoening 
547 Huiduitslag (venerische). 
612 Knokkelkoorts 
670 Koorts bij kinderen 
624  625  634 Koorts 
778 Liesgezwel bij mannen 
793 Loomheid 
813 Maagkwalen 
841 Malaria 
1261 Middelen ter bevordering van het urineeren 
873 Miltpijnen 
897 Netelroos 
908 Nierkoliek 
910  911 Nierlijden 
913  918  919 Niersteen. 
921 Nierziekte. 
954 Oogzweertjes 
1003  1016 Rheumatiek 
1076  1098 Spruw (Indische) 
1209 Transpireeren 
1280 Urineeren (pijnlijk) 
1254  1255 Urineeren met bloed 
196 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
1339 Waterzucht 
1463 Zwartwaterkoorts 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
242p   Meniran   Phyllanthus niruri L.   Euphorbiaceae   
Beschrijving Een eenjarig kruid met onbehaarde kantige stengels, dat niet hooger wordt dan een meter en op vochtig terein tot op 1000 m. zeehoogte voorkomt. Het lijkt zeer veel op de hiervoor genoemde, doch heeft groene stengels. 
Het gebruik is zeer algemeen. Men maakt een aftreksel van de geheele plant met wortels en al. 
Tegen hoest en als urineafdrijvend middel wordt dit kruid geprefereerd boven het vorige.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
243p   Meniran kebo   Callicarpa candicans (Burm.f.) Hochr.   Callicarpa cana L.   Lamiaceae (Verbenaceae)   
Beschrijving De bladeren van dezen struik zijn geneeskrachtig en worden uitwendig gebruikt tegen steenpuisten. 
Een aftreksel ervan is een stondendrijvend middel.


item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
44p   Meniran sapi   Callicarpa longifolia Lam.   Lamiaceae (Verbenaceae)   
Beschrijving Deze heester wordt te Batavia ook wel meniran oetan genoemd. Hij groeit op niet te droog terein tot op 1600 m. zeehoogte. 
Droge bladeren van dezen heester worden fijn gestampt gebruikt op zwellingen en wonden. 
Ook de wortel is geneeskrachtig.

item   Indon. naam   Ned. naam   
45s   Menian madoe   hars van Styrax benzoin   
Beschrijving is de hars van den benzoeboom en wel de beste kwaliteit met veel zuiver witte stukken er in. 
Deze hars is zeer geurig en wordt ook voor wierook gebruikt.
gebruikt bij:
3  4 Aambeien of haemorrhoiden 
159 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
47 Baarmoederbloeding 
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
325 Dysenterie 
1023 Rheumatiek 
1318 Vloeiingen 

item   Indon. naam   
46s   Merang   
Beschrijving is padistroo. Het wordt verbrand en de looghoudende asch wordt gebruikt, om er het hoofdhaar mede te wasschen. Zie Ketan en Padi.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
245p   Merdinah   Mentha merdinah Backer ex Ochse & Bakh.   Mentha merdinah Backer ex Ochse & Bakh.   Lamiaceae (Labiatae)   
 
Beschrijving Dit plantje met kruipende stengels en vele uitloopers komt op Java voor tusschen 1000 en 2000 m. zeehoogte. 
Het is vroeger ingevoerd, maar wordt thans niet meer gekweekt en overvloedig verwilderd aangetroffen. 
Waarschijnlijk is het een afstammeling van de Europeesche witte munt Mentha rotundifolia L. 
Er zijn verschillende variëteiten, die alle in meerdere of mindere mate gelijkenis vertoonen met de Europeesche mentha soorten, waar de pepermuntolie uit gewonnen wordt. 
De bladeren werken verwarmend door de pepermuntolie, die ze bevatten. 
Pepermunttabletten worden veel als snoepgoed verkocht, doch als men ze niet als medicijn behoeft, is het beter geen pepermunt te gebruiken. Vooral voor vrouwen en kinderen is het regelmatig gebruik van pepermunt nadeelig voor de gezondheid.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
246p   Mindi,tjakra tjikri   Melia azedarach L.   Meliaceae   
 
Beschrijving Een boom, die op Java niet in het wild voorkomt, doch alom aangeplant wordt om de fraaie bloemen, die aanleiding zijn, dat men dezen boom Indische sering noemt.
gebruikt bij:
541 Huiduitslag 
1041  1042 Schurft 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
247p   Moendoe   Garcinia dulcis (Roxb.) Kurz.   Garcinia dulcis Kurz.   Clusiaceae (Guttiferae)   
Beschrijving Dit is een kleine vruchtboom. 
De rijpe vruchten, die fraai donker geel of oranje zijn, worden rauw gegeten. Ze zijn niet slecht van smaak, maar toch weinig in trek, omdat men ze maar spaarzaam ziet. 
De pitten zijn een bekende inlandsche medicijn. 
De vruchten zelf zijn laxeerend en bij hen, die last van gal hebben, kan één vrucht zelfs koliek veroorzaken. 
De getah daarentegen werkt stoppend.
gebruikt bij:
748 Laxeermiddelen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
248p   Moengsi   Trachyspermum amni (L) Sprague   Carum copticum Benth.   Apiacea   
Beschrijving Moengsi noemt men in den inlandschen medicijnhandel de vruchtjes van C. copticum, die uit Bengalen worden ingevoerd en een bekend 
Javaansch geneesmiddel zijn. 
Hier groeien ze niet.
gebruikt bij:
210 Buikziekte bij volwassenen - door verwijding van den dikken darm 
237 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
274 Diarhee of buikloop 
309  331 Dysenterie 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
249p   Moengsi arab   Artemisia cina Berg.   Asteraceae (Compositae)   
Beschrijving Moengsi arab is het inlandsche wormkruid, dat bestaat uit de ongeopende bloemhoofdjes van A. cina 
Het wordt hier niet gewonnen, doch in gedroogden toestand ingevoerd. 
Het is zeer verhittend. Veelvuldig gebruik veroorzaakt duizelingen. Bij voorkeur neme men het niet in den warmsten tijd van het jaar, omdat dan koorts en onpasselijkheid het gevolg kunnen zijn.
gebruikt bij:
1412 Wormen 

item   Indon. naam   Ned. naam   
47s   Moermak daging   een import hars   
Opmerking(pr): Als U meer weet over dit simplex zou ik dat graag vernemen:piet@hoefsmid26.nl
Beschrijving is een harssoort, die geimporteerd wordt, in verschillende djamoes voorkomt en bij de inlandsche medicijnhandelaren geregeld in vooraad is.
gebruikt bij:
273  274 Diarhee of buikloop 
310 Dysenterie 
1091 Spruw (Indische) 
1158 Stopmiddel 
1166 Storting na de bevalling 
1285 Venerische ziekte 
197 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
250p   Mondakaki,kembang mantega   Tabernaemontana divaricata (L.) R. Br. ex Roem. et Schult.   Tabernaemontana coronaria R.Br.   Apocynaceae   
 
Beschrijving Een struik, die door den geheelen Archipel als sierplant wordt gekweekt om de geurige witte bloemen. 
Het sap is giftig.
gebruikt bij:
212 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van te zwakke maagsappen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
251p   Nagasari   Mesua ferrea L.   Clusiaceae (Guttiferae)   
 
Beschrijving Een groote boom, die inheemsch is in Britsch-Indië en op Java beneden 1300 m. zeehoogte gecultiveerd wordt aangetroffen in tuinen en op erven. 
De fraaie witte bloemen zijn geurig. 
De gesloten bloemknoppen heeten in den medicijnhandel sari koeroeng en de geopende bloemen sari mekar. 
De welriekende meeldraden afzonderlijk heeten sari naga of podisari en de fijngestampte bloemen zonder de meeldraden sari tjangkok. 
Ook de zaden en de daaruit geperste olie doen dienst als geneesmiddel.
gebruikt bij:
234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
273  274 Diarhee of buikloop 
468 Haarverzorging 
527 Hoofdroos 
528 Hoofduitslag 
1091 Spruw (Indische) 
1242  1244 Uitslag op het hoofd 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
252p   Namnam   Cynometra cauliflora L.   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
Beschrijving Een kleine vruchtboom, die op Java veel in de desa's wordt aangeplant. 
De vruchten zijn donkerbruin en groeien tegen den stam aan. 
Men eet ze zoowel rauw als gekookt. Ze zijn eenigszins rinsch. Door de 
Europeanen worden ze niet gezocht.
gebruikt bij:
1163d Stopmiddel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
253p   Nangka   Artocarpus integer (Thunb.) Merr.   Moraceae   
Beschrijving Een bekende vruchtboom, die het geheele jaar door draagt. De nangka is vooral bij de bevolking zeer gezocht. Deze vruchten worden tot 90 cm. lang en kunnen 50 cm. dik worden. 
Het is geen uitzondering, wanneer een vrucht met twee gulden wordt betaald. 
Zooals met vele Indische vruchtboomen het geval is, duurt het zeer lang, voor ze voor het eerst dragen (wel tien jaar) en dan duurt het vaak nog even lang, voor ze in volle productie zijn. 
Deze boom groeit het best in het lage heuvelland. 
De vruchten hangen soms aan den stam en soms aan zware zijtakken. 
De vrucht is verhittend. Vrouwen, die aanleg hebben voor miskramen, mogen geen nangka eten. 
Over het algemeen veroorzaakt het gebruik van nangka een opgezet gevoel. 
De gepofte pitten eet men ook. Deze veroorzaken winderigheid. 
Europeesche koeien mogen vooral geen nangkaschillen eten. Ze zouden daardoor onvruchtbaar blijven en wanneer ze reeds bezet zijn, is misgeboorte er het gevolg van. De bladeren zijn echter een zeer gewild en ook goed veevoeder. 
Zie ook Tjampedak.
gebruikt bij:
680 Koorts (terugkeerende) 
746 Laxeermiddelen 
item   Indon. naam   
48s   Nila   
Beschrijving is de blauwe kleurstof (indigo), die door weeken en uitloopen gewonnen wordt uit het blad van verschillende indigofera soorten. Als natuurlijke verfstof genoot deze groote bekendheid. De cultuur is geheel opgegeven, omdat de concurentie met de kunstmatige indigo niet meer mogelijk bleek. 
Zie ook taroem.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
254p   Njamploeng   Calophyllum inophyllum L.   Clusiaceae (Guttiferae)   
Beschrijving Een groote dikke boom, die overal in Indië in de kuststreken gevonden wordt. 
De bloemen zijn zeer welriekend en worden door de vrouwen tusschen de kleeren gelegd en in het haar gedragen. 
De oliehoudende zaden zijn in den inlandschen medicijnhandel verkrijgbaar. Voor inwendig gebruik zijn ze giftig.
gebruikt bij:
326 Dysenterie 
item   Indon. naam   
49s   Norit   
Beschrijving is medicinaal houtskool, dat door een Hollandsche maatschappij wordt vervaardigd en in alle apotheken in poeder- en tabletvorm verkrijgbaar is.
gebruikt bij:
1078 Spruw (Indische) 
item   Indon. naam   
50s   Oebi djawa   
Beschrijving is de maleische naam in de Buitengewesten voor ketela.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
255p   Oedjen-oedjen   Rubus rosifolius J.E Smith   Rosaceae   
Beschrijving Deze gestekelde, min of meer klimmende heester is de zoogenaamde Javaansche framboos, die boven 1000 m. zeehoogte vrij veelvuldig op Java voorkomt. 
De bloemen zijn wit en de vruchten worden in den Oostmoesson helder rood. Ze zijn flauwer van smaak dan de Europeesche, doch worden graag zoowel gekookt als versch gegeten.
gebruikt bij:
179 Buikziekte bij kinderen - klimaatwisseling in het gebergte 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
256p   Oedjoeng atap,oedjong rabab   Baeckea frutescens L.   Myrtaceae   
Beschrijving De aromatische naaldvormige bladeren van B. frutescens die in den inlandschen medicijnhandel te bekomen zijn.Baeckea frutescens
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
257p   Oerang aring   Eclipta prostata (L.) L.   Eclipta alba Hassk.   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Een onbeduidend plantje met kleine witte bloemen. 
Het groeit in de warmte op zwarten en mullen grond. Zie ook Deresan.
gebruikt bij:
320 Dysenterie 
474 Haarwassching 
727 Kramp in den buik 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
258p   Oerang-oerangan   Pogonatherum crinitum (Thunb. ex Murr.) Kunth.   Pogonatherum paniceum Hack.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Een fijne grassoort met krachtige, doch niet diepliggende wortels. 
De stengels zijn bezemachtig vertakt en de smalle bladeren voelen door de kleine haartjes, waarmede ze bezet zijn, stroef aan. Het lijkt op Chineesche bamboe en wordt ook wel als siergras in tuinen gekweekt. 
Op Java komt het wildgroeiend voor op niet al te droog terein, bijv. langs de rotsachtige wanden van holle wegen.
gebruikt bij:
1258 Urineeren met bloed 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
259p   Oewi   Dioscorea alata L.   Dioscoreaceae   
Beschrijving Een plant zooals de hieraan nauw verwante en meer bekende gadoeng en gembili, doch gemakkelijk herkenbaar aan de gevleugelde vierkantige stengels. 
De knollen worden niet rauw gegeten, omdat het rauwe sap jeuk in den mond veroorzaakt. 
Naar den vorm van de knollen onderscheiden de inlanders van deze plant verscheidene soorten. 
De wortels zijn voorzien van scherpe doornen, die zelfs de wilde varkens bij het wroeten en graven afschrikken, waarom de bevolking ze gaarne aanplant rond hun erven ter bescherming tegen deze vraatzuchtige dieren.
item   Indon. naam   
51s   Olijfolie   
Beschrijving is de olie die geperst wordt uit de vruchten van den olijfboom die overal langs de kusten van de Middellandsche zee inheemsch is doch in 
Indië niet wordt aangetroffen. 
Deze olie is in de apotheken verkrijgbaar. Goede onvervalschte olijfolie is vrij duur. De kleur is geel, soms een weinig groen. vrijwel reukeloos en geheel zonder smaak en niet-drogend.
gebruikt bij:
22 Aambeien(droge) 
25 Aangezichtspijn 
163 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
141 Borstpijn 
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
169 Buikziekte bij kinderen - Veelvuldige slijmerige afgang 
188 Buikziekte bij zuigelingen 
397 Galsteen 
443 Gezwellen (etterige) 
729 Krampen na de bevalling 
1178 Stuipen 
197 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
1395 wonden (verzachten en opdrogen van) 
1399 wonden aan den voet 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
260p   Padi   Oryza sativa L.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving De rijst, die als te velde staande plant, padi heet, is een zeer belangrijke cultuurplant. 
De hoogste voedingswaarde wordt toegekend aan de roode bergrijst. 
In vele streken van onzen Archipel is rijst het hoofdvoedsel van de inlandsche bevolking. De omstandigheid, dat de binnenlandsche rijst een hoogen prijs op de wereldmarkt kan bedingen, is veelal oorzaak, dat de bevolking zelf de goedkoopere geimporteerde Siam- en Rangoonrijst eet en het hoogwaardige product van inlandschen bodem wordt uitgevoerd. 
Wanneer de korrels eenmaal uit de aren zijn, heet de rijst gabah, en de eetbare korrels, ontdaan van de katjes, noemt men beras, ongeacht of het zilvervlies al of niet verwijderd is. 
Beras merah of roode rijst is beras die door een bepaalde schimmel rood gekleurd is. Deze beras merah is een gewoon handelsartikel op de pasars. 
Rijst wordt in den vorm van gabah aan paarden en aan het pluimvee gevoerd en in den vorm van beras vindt het zijn weg naar de menschelijke magen. In gekookten toestand heet de rijst nasi. 
Als bijzonderheid zij hier vermeld, dat rijst het hoofdvoedsel is van een derde van de bevolking van onze geheele aarde. 
De rijst, die gekweekt wordt op droge gronden, zooals tegalans en ladangs heet bergrijst. De roode bergrijst wordt beschouwd als de meest voedzame rijstsoort, die in Indië groeit. 
Sawahrijst, dat is de rijst, die gekweekt wordt op bevloeibare gronden meer in overeenstemming met den natuurlijken aanleg van de plant, die eigenlijk moerasplant is, heeft een veel grootere korrel en geeft per oppervlakte ook een veel grootere opbrengst. 
De Javarijst, dat is de sawahrijst van Java afkomstig, wordt op de wereldmarkt hooger geteld dan eenige andere soort. 
Als men wil nagaan, of gekochte bras goed is en of er niet te veel door insecten aangevreten korrels hij zijn, dan gooie men een handvol in een emmer water. De goede zware korrels zakken onmiddellijk en de minder goede blijven drijven, of zakken eerst langzamerhand. 
Rijst wordt op verschillende wijzen gekookt. De oude Europeesche wijze in een rijstbal verdient afkeuring. Op deze wijze gaat te veel van de goede eigenschappen met het water verloren. De rijst met water in een pan koken, zooals men dat thans in Holland veelal doet en wat de Javanen liwet noemen, is ook niet de ware methode. Het is zeer moeilijk, juist zooveel water te nemen, dat de rijst gaar wordt en niet zoo veel, dat ze te nat blijft. Natte rijst is niet smakelijk en van te droge, harde rijst krijgt men een bezwaard gevoel. In het Aanhangsel vindt de lezer twee methoden aangegeven, om goede tafelrijst te koken. Tadjin of rijstewater (zie voor de bereiding in het Aanhangsel) is zeer verkoelend en licht verteerbaar voor zieken. Kinderen krijgen het, wanneer ze geen koemelk kunnen verdragen. 
Tadjin werkt gunstig bij gastrische koortsen, wanneer de maag van streek is. 
Voor maagpatiënten wordt aanbevolen, een schepje gekookte rijst, met warm water overgoten en in een glas toegedekt, in den dauw te zetten. Dit vocht geve men den patiënt op de nuchtere maag. 
Een aftreksel van verkoolde rijst is een zacht stopmiddel en een goede drank voor buiklijders. Gare rijst wordt daartoe tot een bal gekneed en gepoft, totdat de buitenste rijst geheel verkoold is. Men giet daar dan kokend water overheen, laat het eenigen tijd staan en filtreert het dan. 
Een sterker stopmiddel is een dergelijk aftreksel van gebrande rijst. Daartoe worden rauwe korrels gebrand zooals koffie, dan stuk gestooten en getrokken. 
Lijders aan suikerziekte en hartvervetting mogen geen rijst eten. 
Pas geoogste rijst laxeert en veroorzaakt bij menschen met zwakke magen vaak slijm in de ontlasting. Een bepaalde vorm van rijst heet kleefrijst. Zie 
Ketan. 
Bij het oogsten van de padi worden de halmen een voor een met de hand afgesneden. Men gebruikt daarvoor een mesje, dat ani-ani heet. Aan de aren laat men een stengelstuk van circa een voet. De geoogste stengels worden bijeen gebonden tot bussen. Wat op het veld blijft staan, het veldstroo, wordt als regel ter plaatse verbrand of ondergespit. Dit stroo noemt men merang. De asch is looghoudend en wordt onder meer gebruikt, om het hoofdhaar mede te wasschen. Men geeft de voorkeur aan merang van ketan itam, die dan ook in den inlandschen medicijnhandel geregeld verkrijgbaar is.
gebruikt bij:
160 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
63 Beenen (gezwollen) van zwangere vrouwen 
137 Bof 
286 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
308  313  318  326  330  331  332 Dysenterie 
372 Engelsche ziekte 
439 Gezwellen (etterige) 
469 Haarwassching 
654 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
816 Maagkwalen 
901  903 Neusbloeding 
972 Opwekkend middel 
977 Podagra 
992 Puisten 
1100 Spruw (Indische) 
1163h Stopmiddel 
1180 Stuipen 
1232 Typhus 
item   Indon. naam   
52s   Pakel   
Beschrijving heet de onrijpe vrucht van mangga batjang.Mangifera foetida Lour. 
Het sap van de schil veroorzaakt een ontsteking van de mondholte en van de huid, waarmede het in aanraking komt.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
261p   Pakis adji   Cycas rumphii Miq.   Cycadaceae   
Beschrijving Een kleine boom, die wildgroeiend veel aan het zeestrand voorkomt en als sierplant wordt gekweekt. 
Het is een zeer langzame groeien, zoodat men beter stronken kan verplaatsen dan zaad uitplanten. 
De getah van de vruchtstelen is wit en zeer giftig. Het is echter een goed middel, om porcelein en glas mede te lijmen. 
De jonge nog niet geopende bladeren worden wel gegeten. 
Zie ook Penawar djambe.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
262p   Pakis bang, pakis oerang   Stenochlaena palustris Bedd.   Blechnaceae   
Beschrijving Deze moerasvaren, ook wel pakis oerang genoemd, behoort tot de klimmende varens. 
De stengels worden gebruikt, om fuiken te maken en de jonge roode bladen worden gegeten.
gebruikt bij:
295 Dieet 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
263p   pakis dadoe,Pakis bang   Blechnum orientale L.   Blechnaceae   
Beschrijving Deze varen is verwant aan het Hollandsche dubbelloof. 
Vooral in het binnenland van Sumatra wordt deze varen veel gegeten. Als men deze gebruikt met alle ingrediënten, die er bij behooren, behoeft men bij het gerecht geen vleesch te gebruiken. 
Oude zwakke koeien versterkt men er ook mede. Men voert ze dan het gehakte loof met wat zout. 
Veelvuldig gebruik van deze varen werkt laxeerend.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
264p   Pakis oerang   Helminthostachys zeylanica (L.) Hook.   Ophioglossaceae   
Beschrijving Een aardvaren, die op Java tot op 400 m. zeehoogte op vochtige gronden wordt aangetroffen. 
Deze plant heeft dikke kruipende wortels, die al sedert oude tijden als zeer geneeskrachtig worden beschouwd. 
De jonge malsche stelen en de jonge bladeren worden als moeskruid gebruikt. 
Zie ook Pakis bang.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
265p   Pala   Myristica fragrans Houtt.   Myristicaceae   
Beschrijving Deze boom is inheemsch in de Molukken, wordt ook elders aangekweekt bijvoorbeeld midden Java. Hij eischt een gematigd klimaat 
De bloemen vormen als kembang pala een handelsproduct. 
Men trekt thee van de gedroogde bloemen. 
Deze bloemen zijn niet te verwaren met de folie, die ook kembang pala wordt genoemd. Dit is de zaadrok, die de eigenlijke noot omgeeft en zeer aromatisch is en als specerij een belangrijk uitvoerartikel is. 
De gewone nootmuskaat is rond van vorm en heet in den inlandschen medicijnhandel pala perampoean in tegenstelling met de hierna te noemen pala lelaki. 
Voor een recept voor nootmuskaatcompote wordt verwezen naar het Aanhangsel.
gebruikt bij:
143 Braken (tegen het) 
415 Gassen 
489 Heeschheid 
604 Kinkhoest 
794 Loomheid 
809  810 Maagkramp 
1023 Rheumatiek 
1218 Transpireermiddel 
1429 Zenuwachtigheid 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
266p   Pala lelaki   Myristica argentea Warb.   Myristicaceae   
Beschrijving Deze boom, die inheemsch is op Nieuw-Guinea levert de vruchten, die onder den naam van lange noten of Papoeanoten bekend zijn. Ze worden gebruikt als de gewone nootmuskaat, maar hebben voor de medicinale doeleinden op 
Java een zekere vermaardheid. 
De foeli van de pala lelaki wordt verhandeld onder den naam naam van wilde foelie.
gebruikt bij:
175 Buikziekte bij kinderen - Dunne ontlasting met velletjes 
172 Buikziekte bij kinderen - Ontlasting met slijm en bloed 
222 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
267p   pandan wangi,pandan rampai   Pandanus amaryllifolius Roxb.   Pandanaceae   
Beschrijving Een heestertje, dat op Java om de geurige bladeren veel op de erven wordt gekweekt. 
De bladeren zijn smal en kunnen tot 80 cm lang worden. Bij den top en aan de kanten zijn ze gestekeld. 
De gekorven bladeren worden op de pasars verkocht onder den naam van kembang ramping en gebruikt, om tussen kleeren te leggen.
gebruikt bij:
567 Kalmeermiddelen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
268p   Pare   Momordica charantia L.   Cucurbitaceae   
 
Beschrijving Deze klimplant behoort tot de komkommerachtigen. 
De vruchten zijn fraai oranjekleurig en wrattig. 
Van de gekweekte soorten komen verschillende vormen voor. De beste is die met de grootste vruchten, die voor dat ze geheel rijp zijn, er witachtig uit zien en op Java pare gadjih heeten. 
De middelsoort, waarvan de vruchten eerst groen zijn, heet pare idjo of pare beloengan en die met de kleinste vruchten heet pare ajam. 
Om beschadiging door insecten, vogels en loewaks tegen te gaan, worden de jonge vruchten, voor ze geheel rijp zijn, vaak in doeken gewikkeld, waardoor ze nimmer de fraaie oranje kleur krijgen. Mogelijk betaalt men voor de rijpe bleeke vruchten op de pasars ook hoogere prijzen. 
De wilde soort wordt pare alas genoemd. Zooals vaak vookomt, neemt men voor medicijn bij voorkeur de bladeren en de vruchten van de wildgroeiende soort. Beide zijn bitter van smaak. 
De bladeren worden toendoeng genoemd.
gebruikt bij:
127 Bloedzuiverend middel 
643 Koorts (aanhoudende) 
763  772 Leverziekte 
840 Maden 


eerste pagina einde pagina volgende pagina begin vorige pagina einde vorige pagina laatste pagina
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
269p   Pare weloet   Trichosanthes cucumerina L.   Trichosanthes anguina L.   Cucurbitaceae   
Beschrijving Deze klimplant verschilt van de gewone pare daarin, dat de vruchten anders van vorm zijn. Ze hebben geen wratten en zijn vaak zeer lang gerekt. Weloet is het Javaansche woord voor aal. 
Ze zijn eerst witachtig bij den steel en donker groen aan de punt. Wanneer ze rijpen, worden ze ook rood. 
De plant geeft een onaangename lucht af, die zich aan de handen mededeelt. Bij de gekookte vruchten, die een aangename groente zijn, is daarvan niets te bemerken.
gebruikt bij:
1062 Slijm 
496 hoest 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
270p   Patikan djawa,patikan kebo   Euphorbia hirta L.   Euphorbiaceae   
 
Beschrijving Dit onkruid, dat in Indië overal te bekomen is, vindt evenals het volgende algemeene toepassing bij buikziekte. 
Het melksap van deze plant bevat de meeste medicijn. 
Gedroogd verliest de plant haar kracht niet en kan zoo lang bewaard worden.
gebruikt bij:
149 Bronchitis 
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
256 Darmontsteking 
257  258 Darmzweren 
573 Keelaandoening 
782 Longontsteking 
955 Oogzweertjes 
197 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
1384 wonden van de huid 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
271p   Patikan tjina   Euphorbia prostrata Aiton   Euphorbiaceae   
Beschrijving Een veelvuldig voorkomend onkruid, dat steeds gevonden wordt tezamen met de voorgaande plant die er alleen botanisch van verschilt en onder denzelfden naam voor dezelfde doeleinden wordt gebruikt. 
Dit oogenschijnlijk zoo nietige onkruid, dat tusschen de steenen en op de paden in de tuinen groeit en door iedereen wordt vertrapt, verdient aller belangstelling. 
De stengels zijn roodachtig, ook de blaadjes.
gebruikt bij:
10 Aambeien of haemorrhoiden 
163 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
168 Buikziekte bij kinderen - Veelvuldige slijmerige afgang 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
184 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van vallen 
170  170 Buikziekte bij kinderen - veelvuldige slijmerige afgang met bloed 
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
200 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting vrij normaal, doch vergezeld van dun kersrood bloed 
230 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van endeldarmontsteking 
237 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
227 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
281 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
317  320  325 Dysenterie 
377  379 Fondament (uitschieten van het) 
491 Hitte (inwendige) 
511 Hoest (droge) 
706 Kouvatten 
928  930 Ontlasting 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
272p   Patikan tjina,tikim   Hydrocotyle sibthorpioides Lam.   Apiacea   
Beschrijving Met dezen naam duidt men ook een kruid aan, dat als groente wordt gegeten en te Batavia op de pasars onder den naam tikim wordt verkocht geneeskruid overeenkomt met daoen gagan. 
Zie Semanggi goenoeng.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
273p   Patjar djawa, patjar koekoe   Lawsonia inermis L.   Lythraceae   
 
Beschrijving Deze groote heester met vele takdoorns wordt om zijn fraaie bloemen veel in tuinen geplant. Men noemt hem wel boomreseda of Indische reseda. 
De bladeren hebben de eigenschap de nagels rood te kleuren. 
Er bestaat ook een variëteit met teracottakleurige bloemen. 
De bloemen zijn geurig.
gebruikt bij:
381 Fijt 
688 Koorts (verkoelende middelen bij) 
1352 Witte vloed 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
274p   Patjar keling   Bixa orellana L.   Bixaceae   
 
Beschrijving Een kleine boom, die op Java veel langs de wegen en voor pagars wordt aangeplant tot op 2000 m. zeehoogte. 
De zaden leveren een fraaie oranjeroode kleurstof en zijn daardoor een handelsartikel.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
275p   Patjar tjina,patjar tjoelam   Aglaia odorata Lour.   Meliaceae   
 
Beschrijving Een uit China geimporteerde sierheester met kleine gele, welriekende bloemen, die wel gebruikt worden, om thee geurig te maken. 
Gedroogd zijn ze bij de inlandsche medicijnhandelaren te bekomen.
gebruikt bij:
862 Menstruatie 
1285 Venerische ziekte 
1327 Vloeiingen in de wisseljaren 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
276p   Patje,mengkoedoe   Morinda citrifolia L.   Rubiaceae   
 
Beschrijving Deze lage boom komt aan het zeestrand wel in het wild voor. 
De vruchten hebben veel pitten en smaken bitter. 
In de lage bergstreken wordt echter een veredelde variëteit aangeplant met pitlooze vruchten, die zeer zoet zijn. Anders dan als medicijn worden ze weinig gegeten. Half rijp worden ze wel als roedjak bereid. 
Rijp zijnde, gaan ze spoedig rotten en verspreiden dan een ondraaglijken stank. 
De boom wordt in hoofdzaak aangeplant om den wortelbast, die een verfstof levert voor de batik industrie. 
De jonge bladeren en het sap uit de vruchten zijn een voorbehoedmiddel tegen allerlei kwalen en ziekten, omdat ze het lichaam zuiveren. 
Uit den bast wordt zalf bereid. 
Het moes van de rijpe vruchten verwijdert roest van metalen en door dit moes op linnengoed te smeren en dan te bleeken, verwijdert men weervlekken. 
Voor pluimveehouders bewijst deze boom ook goede diensten. Bij kippendiphtheritis, wanneer de oogen van de dieren dik en ontstoken zijn en uit den bek slijmerig vocht vloeit en bij kippenpokken, wanneer de kap vol uitslag en puisten zit en de afgang slecht en waterig is, dient men de dieren des morgens een theelepeltje patje-sap toe. 
Vooral uitheemsche kippenrassen en kalkoenen krijgen deze ziekten. Bij pokken wascht men bovendien de ontstoken plekken met dit sap.
gebruikt bij:
35 Amandelen (opgezette) 
40 Apenpokken, Kinderpokken of Waterpokken 
236 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
395 Galkoorts 
575 Keelaandoening 
768  776 Leverziekte 
874 Miltziekte 
1003 Rheumatiek 
1110 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1414 Wormen 
499 hoest 
1382 wonden van de huid 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
277p   Penawar djambe   Cibotium barometz (L.) J. Sm.   Dicksoniaceae   
Beschrijving Penwar djambe is het goudgele wollige pluis, waarmede de bladstengels van enkele aardvarens bezet zijn en dat als bloedstelpend middel zonder weerga is. 
Het wordt gewonnen van pakoe simpai C. barometz een boomvaren met lederachtige bladeren, die veel voorkomt in Midden-Sumatra. Op Java is deze varen niet te vinden, doch het pluis van verschillende andere soorten wordt denzelfden naam verkocht en bewijst even goede diensten. 
Zoo bijvoorbeeld van de pakoe toenggak of pakoe kidang Dicksonia blumei Moore, dat echter niet zoo fraai van kleur is. 
Voorts van de pakoe ari of pakis adji Alsophila glauca J.Sm. (A. lurida Hook), van de pakoe tihang beureum Alsophila lurida Hook, van de pakoe andam of pakoe kapal Arcypteris irregularis (Presl) ( Dictyopteris iregularis Presl.) en van de zoogenaamde vredespalm Cycas revoluta Thunb. die als sierplant wordt gekweekt en waarvan de bladeren veel worden gebruikt voor grafkransen.
gebruikt bij:
121 Bloedstelpend middel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
278p   Pete   Parkia speciosa Hassk.   Fabaceae-Mimosoideae (Leguminosae,Mimosaceae)   
Beschrijving Een boom, die overal op Java daar de bevolking wordt gekweekt om de zaden. 
Deze groeien in groote peulen en worden stinkboonen genoemd. Bij de bevolking zijn ze zeer gewild. Peteboonen zijn voor de inlanders een ware tractatie. 
Mits niet overdadig gegeten, zijn ze niet ongezond. Ze zuiveren de nieren, maar doen de urine stinken als de boonen zelf. 
Lijders aan koorts of hoofdpijn doen beter geen peteboonen te eten.
gebruikt bij:
907 Nieren (zuivering van de) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
279p   Peterselie   Petroselinum crispum (Mill.) A.W. Hill.   Petroselinum vulgare Hill.   Apiacea   
Beschrijving Dit kruid, dat algemeen bekend is, laat zich op Java op elke hoogte kweeken. 
Er zijn variëteiten met vlakke blaadjes en ook met gekroesde. Deze laatste neemt men wel krulpeterselie. 
Op de pasars in peterselie niet altijd te krijgen, maar men kan het met weinig moeite op het eigen erf kweeken. 
Van groenten en spijzen, die minder gunstig op de nieren werken, kan men daar toevoeging van peterselie de ongunstige werking opheffen. 
Het gebruik van peterselie is vooral aan te bevelen voor hen, die eiwit in de urine hebben.
gebruikt bij:
76 Beet (vergiftige) 
90 Blaasaandoening bij kinderen 
364 Eiwit in de urIne 
906 Nieren (zuivering van de) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
280p   Pinang   Areca catechu L.   Arecaceae (Palmae)   
Beschrijving Deze mooie kaarsrechte palm wordt overal op Java tot op 1500 m. zeehoogte om de vruchten aangeplant. Deze vruchten vormen n.l. het hoodbestanddeel van den sirihpruim, welke een algemeen genotmiddel is. 
De vruchten werken zuiverend op tandvleesch en tanden. Het tandpoeder, dat men er uit kan maken, (voor de bereiding wordt naar het Aanhangsel verwezen) weert wolf uit de tanden. 
Op Java noemt men de vruchten djambe. 
Op wonden werkt de jonge fijn gemaakte pinangvrucht genezend zoowel bij mensch als dier. 
De bladscheeden van den pinangpalm zijn waterdicht en worden ander meer gebruikt, om visch te verpakken. 
Het palmiet wordt gegeten en tot atjar bereid.
gebruikt bij:
317a Dysenterie 
1195 Tanden (Onderhoud der) 
1370 wonden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
281p   Pisang   Musa paradisiaca L.   Musaceae   
Beschrijving Onder dezen naam worden tal van eetbare pisangsoorten gebracht, die behooren tot sterk uiteenloopende cultuurvormen en afstammen van verschillende wilde soorten. 

Pisang groeit het best in het warme laagland, maar eischt goeden grond. 
Enkele van de meest bekende soorten zullen hier worden vermeld. 
Pisang radja is wel de meest gewilde ooftpisang. Het is een smakelijke soort, doch voor zwakke magen minder geschikt. Deze pisang moet vooral goed worden gekauwd. Het hart is moeilijk te verteren en voor kinderen is deze soort dan ook niet aan te bevelen. 
Pisang Ambon is een groote zachte soort, ronder van vorm dan de pisang radja en groen van schil. Daarom spreekt men ook wel van pisang idjo. Deze pisang is zeer aromatisch, verkoelend en laxeerend en zuivert het lichaam. Volgens oud Javaansch gebruik is het goed, om na de bevalling pisang idjo te eten, om stortingen te voorkomen. Bij vrouwen, die last hebben van witten vloed, zal die kwaal bij het eten van pisang idjo verergeren. 
Pisang soeso is wel een van de fijnste soorten. De vruchten zijn smakelijker, naarmate ze rijper geplukt zijn. Dit laat veelal te wenschen over. Deze pisang is belangrijk droger dan de twee eerstgenoemde, maar licht verteerbaar en daarom bij uitstek geschikt als kindervoedsel. Kinderen en volwassenen, die last hebben van slijm in de ontlasting, mogen van deze pisang niet eten. 
Pisang mas is een kleine soort, die bij volkomen rijpheid honigzoet smaakt en bijzonder geschikt is voor personen met een moeilijken afgang. 
Pisang kepok is een stoofpisang. Hiervan bestaan nog weer verschillende variëteiten, waarvan de pisang kepok tjina wel de beste en lekkerste is. Mits goed rijp, zijn ze voor kinderen zeer aan te bevelen. Ze worden met schil en al gekookt en warm gegeten met wat boter. Ook kan men ze stoven met wijn, suiker en kaneel. Men maakt er ook pisang goreng van of bakt ze in meel. Gestoofd met goela djawa, is deze pisang ook zeer gezond. Van de variëteit pisang kepok gablok kan men een smakelijken hutspot maken, door ze te staven met aardappelen en spek of vleesch. 

De pisang bidji, ook wel pisang batoe en pisang kloetoek genoemd, met haar talrijke pitjes wordt niet gegeten, doch uitsluitend als medicijn gebruikt. Deze pisang wordt overal aangeplant, omdat de bladeren algemeen als pakmateriaal worden gebruikt. 
Pisang kidang heeft een rooden schil en is zeer verkoelend en laxeerend. Personen met zwakke magen krijgen na het eten van deze vrucht licht last van maagzuur. 
Pisang poeloet of pisang baji is, zoals de naam reeds aanduidt, in het bijzonder geschikt voor heel kleine kinderen. 
Pisang blitoeng is een soort met zeer groote vruchten, die zeer voedzaam zijn en gunstig werken op de spijsvertering. Deze groeit voornamelijk in de bergstreken. 
Pisang tandoek is een groote stoofpisang, die zeer voedzaam en smakelijk is. Ze wordt ook wel aan schijfjes gesneden en dan geroosterd gegeten. Om deze pisang te kunnen roosteren, mag ze niet te rijp zijn. Ze kan dan als brood worden gegeten met boter en goela djawa. voor kinderen is dit een beter voedsel dan slecht zuur brood. Als de vrucht goed rijp is, kan men er meel van bereiden, door de aan schijfjes gesneden vruchten te drogen en dan te stampen. Het fijne meel, dat men zoo krijgt, als pap gekookt, is een uitstekend en licht verteerbaar kindervoedsel.

De bonggol, dat is het onderste gedeelte van den schijnstam, van de pisang dat in den grond zit, bevat veel vocht, dat verkoelend is en geneeskrachtige eigenschappen heeft voor mensch en dier. 

Wanneer de vruchten geoogst zijn, wordt de stam omgehakt. Men raspt dan een stuk van den bonggol en perst dit raspsel uit. 

Een beter middel, om het vocht te verzamelen, is een wijd gat boren in den bonggol, die na het afkappen in den grond blijft. Daarin verzamelt het vocht zich dan vanzelf. Men dekke den bonggol af ter voorkoming van verontreiniging en kan het vocht na eenigen tijd er uit scheppen. 

Houders van pluimvee en ,van kidangs moeten noodzakelijk enkele pisang kepok stammen op hun erf hebben. Als kippen en duiven bloederig afgaan, drijft hun natuurlijk instinct hen naar deze stammen. Ze pikken er in en eten zelfs de afgevallen bloembladeren op. 
Kidangs en herten sterven in gevangenschap vaak, omdat ze de verkoelende planten missen, die ze anders zelf in de bosschen kunnen opzoeken. Stelt men ze in de gelegenheid, zich aan zo'n bonggol te goed te doen, dan blijven ze gezond. 

In den ouden tijd werd een pisang batoe stam, die nog niet gebloeid had, omgekapt en het heldere vocht zindelijk opgevangen en gebruikt, om de kraamvrouwen er uitwendig mede te reinigen, waardoor de organen heetten te krimpen en stortingen voorkomen zouden worden.

gebruikt bij:
16 Aambeien of haemorrhoiden 
108 Bloeddiarhee 
120 Bloedstelpend middel 
206 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
287 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
290 Diarhee of buikloop met bloed als gevolg van koorts in den buik 
267  268  270 Diarhee of buikloop 
317h  323 Dysenterie 
345 Eeltwonden 
454 Haargroei (bevorderen van den) 
464 Haaruitval 
473 Haarwassching 
476 Handen (zachte) 
684 Koorts (verkoelende middelen bij) 
712 Kraamvrouwen 
749 Laxeermiddelen 
940 Ontlasting (moeilijke) 
931 Ontlasting bij kinderen 
1132  1133 Spijsvertering (Slechte) 
1086  1093 Spruw (Indische) 
1102 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1151 Stoelgang 
1164  1169 Storting na de bevalling 
1446 Zoogen 
1403 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
282p   Pisang akar   Uvaria grandiflora Roxb. ex Hornem.   Uvaria purpurea Bl   Annonaceae   
Beschrijving Pisang ankar noemt men op pisang gelijkende vruchten van U. purpurea, een klimmende heester. 
De oranjegele vruchten, met bruine haartjes bezet groeien aan trossen. 
Ze smaken ook als pisang en worden, niettegenstaande ze zeer veel zwarte pitjes bevatten, door de inlanders gaarne gegeten.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
283p   Pitjisan   Pyrrosia nummularifolia (Sw.) Ching.   Cyclophorus nummularifolius C. Chr.   Polypodiaceae   
 
Beschrijving Een kleine varen, die zich hecht aan steenen of boomstammen. De platte ronde vlezige blaadjes gelijken op dubbeltjes,vandaar de naam. 
Bovenop zijn de blaadjes glad en aan de onderzijde zacht behaard. 
Men zij gewaarschuwd, geen blaadjes in te zamelen van planten, die op giftige stammen groeien.
gebruikt bij:
122 Bloedstelpend middel 
1194 Tanden (Loszittende) 
1196 Tandvleesch 
1325 Vloeiingen als gevolg van een val 
1359 Witte vloed 
item   Indon. naam   
53s   Pitjisan   
Beschrijving Met denzelfden naam worden nog enkele geheel verschillende planten aangeduid, die ter voorkoming van verwaring hier vermeld worden: 
In de eerste plaats Myrica javanica Blume alleen baven 1500 m. zeehoogte groeit. De vruchten, die zeer flauw smaken, worden wel gegeten. Het hout wordt als brandstof gebruikt. 
Dan Phyllodium pulchellum (L.) Desv. (Desmodium pulchellum Benth.) groeit en waarvan de bladeren door de bevolking ook wel gebruikt worden als uitwendige medicijn tegen huidzweren en pokken. 
Ten slotte Nauclea lanceolata (Blume) Merr. van 200 tot 1500 m. zeehoogte en hout levert, dat niet door rajap wordt aangetast, maar juist door deze hardheid moeilijk te bewerken is en dan ook zelden wordt gebruikt.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
284p   Ploso   Butea monosperma (Lam.) Taub.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Een kleine boom, die in den bloeitijd opvalt door de mooie oranje bloemen. 
De ploso is een van de boomen, waarop de schildluizen wonen, die de lak afscheiden, welke na inzameling en zuivering schellak heet.
gebruikt bij:
72 Beet (vergiftige) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
285p   Poelasari   Alyxia stellata (Forst.) Roem. & Schult.   Apocynaceae   
Beschrijving Deze liaan met mooie witte bloemen komt op verschillende eilanden van onzen Archipel in de hooge bosschen der bergen voor. 
De bast wordt ingezameld en vormt een belangrijk handelsartikel. Hij ziet er uit als kaneel. In vrijwel geen enkel samengesteld inlandsch geneesmiddel zal poelasaribast (meestal met adas) onbreken. In den medicijnhandel spreekt men van adas-poelasari, als ware het een ingrediënt.
gebruikt bij:
20 Aambeien of haemorrhoiden 
156  157  163 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
89 Blaasaandoening als gevolg van kouvatten 
174 Buikziekte bij kinderen - Dunne schuimige ontlasting 
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
176 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
168 Buikziekte bij kinderen - Veelvuldige slijmerige afgang 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
183 Buikziekte bij kinderen - gevolg van spruw 
178 Buikziekte bij kinderen - klimaatwisseling in het gebergte 
180 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van Inwendige hitte 
184 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van vallen 
170 Buikziekte bij kinderen - veelvuldige slijmerige afgang met bloed 
201 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
203  204 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
199 Buikziekte bij volwassenen - Veelvuldige ontlasting van enkel slijm gepaard met krampen en een gevoel van uitputting 
214 Buikziekte bij volwassenen - door het gebergte 
230 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van endeldarmontsteking 
195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
239 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
227 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
284 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
281 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
261  272 Diarhee of buikloop 
304  309  310  316  317  319  320  325  326  327  334 Dysenterie 
375 Fluimen (opgeven van) 
493 Hitte (inwendige) 
506 Hoest bij kinderen 
632 Koorts 
839 Maden 
855 Mazelen 
869 Menstruatie (wegblijven van de) 
943 Ontsmettingsmiddel 
982 Pokken 
1084  1088  1090  1091 Spruw (Indische) 
1156 Stopmiddel 
1168 Storting na de bevalling 
1236 Uitslag 
1281 Urineeren (pijnlijk) 
1297 Verkoudheid op de borst 
1325 Vloeiingen als gevolg van een val 
500 hoest 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
286p   Poele   Alstonia scholaris (L.) R.Br.   Apocynaceae   
 
Beschrijving Deze hooge boom is verbreid over den geheelen Archipel en komt ook op Java voor beneden 900 m. zeehoogte. 
Op Java treft men twee variëteiten aan. Een met lichtgroene bladstelen en bladnerven en een met paarse. Deze laatste noemt men ter onderscheiding wel poele woengoe. 
Het hout is nog zachter dan lindehout en wordt gebruikt als surogaat voor kurk. Het is zeer geschikt, om er messen op aan te zetten en voor drijvers van vischnetten. 
De bast, in den inlandschen medicijnhandel bekend als babakan poele, is reukeloos en bitter. Gedroogd kan hij lang worden bewaard zonder zijn goede eigenschappen te verliezen. 
De getah poele, dat is het melksap, dat bij beschadiging rijkelijk uit de jonge takken en uit de bladstelen vloeit, wordt op wonden van dieren gedruppeld, om ze vrij te houden van maden. 
Versch gehakte bast met bladeren van dezen boom geeft men met wat zout aan het vee als een goed middel tegen mond- en klauwzeer. 
Paarden, die steeds mager blijven en er ziekelijk uit zien, zoals dat veel het geval is in Indië met de Australische tuigpaarden, geeft men circa 20 gram wortelbast - goed fijn gemaakt - door het voeder.
gebruikt bij:
27 Abcessen 
162b Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
302 Dorens 
442 Gezwellen (etterige) 
847  848 Malaria 
984 Pokken (Spaansche) 
1071 Splinters in de huid 
1188 Suikerziekte 
1306 Verzwakking 
1337 Waterzucht 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
287p   Poeloetan,legetan   Urena lobata L.   Malvaceae   
 
Beschrijving Deze kleine sterk vertakte heester met taaie stengels groeit op zonnig terein. 
Er komen aardige zachtrose bloemen aan. 
De vruchten zijn dicht bezet met stekelharen, waardoor ze zich gemakkelijk aan de kleeren hechten, net als klitten.
gebruikt bij:
160 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
106 Blindedarmontsteking 
133 Bloedzweer 
660 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
991 Puisten 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
288p   Poering   Codiaeum variegatum (L.) Blume   Euphorbiaceae   
Beschrijving Een sierheester, de zoogenaamde croton, die in de Molukken inheemsch is, maar op Java veelvuldig in tuinen wordt aangekweekt en als pagerplant dienst doet. 
De wortel en de bast zijn geneeskrachtig. Aan jonge buffelkalveren, die mager blijven, geeft men wel enkele jonge takjes goed fijn gewreven - als eetlustopwekkend en wormverdrijvend middel. 
De croton-olie staat als zeer giftig bekend.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
289p   Poetjoeng   Pangium edule Reinw.   Flacourtiaceae   
 
Beschrijving Deze hooge boom, die op Batavia meest kepajang wordt genoemd, is over den geheelen Archipel verspreid en komt op Java beneden 1000 m. zeehoogte zoowel wild als gecultiveerd voor. 
De bladeren en de zaden bevatten blauwzuur. Het gebruik, dat er van gemaakt wordt, berust in hoodzaak op de bederfwerende eigenschappen. 
De zaden, op een bepaalde manier bereid, waardoor ze voor consumptie niet meer schadelijk zijn, (zie hiervoor in het Aanhangsel), dienen onder den naam van kloewak bij de bereiding van sambals. 
Van de zaden wordt dage gemaakt. 
Ook wordt er olie uit geperst, die heilzaam is voor uitwendig gebruik. 
De bladen zijn een uitnemend middel ter wering van parasieten en hoewel ze giftig zijn, is het uitwendig gebruik van een aftreksel als desinfectiemiddel geen bezwaar.
gebruikt bij:
1369 wonden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
290p   Posor   Pseuderanthemum diversifolium (Miq.) Radlk.   Acanthaceae   
 
Beschrijving Dit kruid met lila bloemen wordt veel in de bosschen aangetroffen. Het groeit in de warmte en in een gematigd klimaat. 
Men vermenigvuldigt het door stekken of door zaden.
gebruikt bij:
716 Kraamvrouwen 
1272 Middelen ter bevordering van het urineeren 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
291p   Pranadjiwa   Euchresta horsfieldii (Lesch.) Benn.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Deze heester groeit op enkele bergen op Java tussen 4000 en 6000 voet boven zeehoogte. 
De vruchten zijn een vermaard, doch moeilijk te bekomen geneesmiddel. De zaden worden fijn gekauwd, of wel gestampt en met melk ingeslikt. Ze zijn zeer bitter en bevatten een groote dosis giftige stof, die bedwelming teweegbrengt. 
Ze zijn buitendien bekend als een wellust opwekkend middel. Het is twijfelachtig, of ze als geneesmiddel werkelijk wel zoo heilzaam zijn. In ieder geval is groote voorzichtigheid geboden. 
Naast deze echte pranadjiwa worden in den inlandschen medicijnhandel de zaden verkocht van twee kalongsoorten, n.l. Sterculia javanica R.Br. en Sterculia macrophylla Vent, die er uiterlijk veel gelijkenis mede hebben, en naar het heet, even heilzaam zijn. Ze zijn niet bitter en hebben in ieder geval het voordeel niet giftig te zijn.
gebruikt bij:
791 Longtering 
112 bloedspuwing 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
292p   Rabarber   Rheum rhabarbarum L.   Polygonaceae   
Beschrijving Deze Plant met haar groote bladeren wordt om de eetbare bladstelen tegenwoordig ook in Indië voor de Europeesche tafel gekweekt. Deze cultuur heeft beneden 1000 m. zeehoogte weinig kans van slagen. De stelen worden - tot moes gekookt - gegeten en vormen een gezonde spijs met een zacht laxeerende werking. 
Zie ook Kelembak.
gebruikt bij:
10  21 Aambeien of haemorrhoiden 
153  158 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
230 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van endeldarmontsteking 
232  234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
653 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
969 Opium (ontwennig) 
item   Indon. naam   Ned. naam   
54s   Ragi   gist   
Beschrijving is gist gemaakt van gepelde rijst. Deze ragi wordt op de pasars in kaakjes verkocht.
gebruikt bij:
428 Gewrichten (pijnlijke) 
1180 Stuipen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
293p   Ramboetan   Nephelium lappaceum L.   Sapindaceae (Sapotaceae)   
Beschrijving Een groote vruchtboom, die weinig eischen aan den bodem stelt en op Java vrijwel overal groeit beneden 300 m. zeehoogte. 
De vruchten hebben een roode knobbelige schil. Elke knobbel loopt uit in een borstel, die aan het einde eenigszins haakvormig is omgebogen. De ramboetanvrucht is een tafelvrucht bij uitnemendheid. Vooral de vruchten uit de omstreken van Batavia zijn zeer gewild. 
De beste variëteiten zijn wel de ramboetan si matjan en de ramboetan lebak boeloes. Van beide zijn de vruchten, als ze rijp worden geplukt, donker rood. De eerste is beslist zoet, de tweede een eengszins zoetzuur van smaak. 
De grof vezelige zaadhuid laat zich vaak moeilijk van het vruchtvleesch scheiden. Voor kinderen vooral is het slecht, die schorsachtige zaadhuid mede in te slikken. Ook de getah uit de schil veroorzaakt bij kinderen vaak puistjes in den mond, wanneer ze, in plaats van de schil daar te snijden of met twee handen er af te wringen, deze met de tanden verwijderen. 
Het beste is, het witte vruchtvleesch met een mes van de pitten te snijden en dit dan nog even met water af te spoelen.
gebruikt bij:
274 Diarhee of buikloop 
310 Dysenterie 
1163e Stopmiddel 


eerste pagina einde pagina volgende pagina begin vorige pagina einde vorige pagina laatste pagina
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
294p   Rami   Boehmeria nivea (L.) Gaud.   Urticaceae   
Beschrijving Deze halfheester levert een goede spinbare vezel. De cultuur kon echter in Nederlandsch-Indië nimmer slagen. 
De wortels worden gebruikt ter vervanging van brandnetelwortel.
gebruikt bij:
465 Haaruitval 
792 Longziekte 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
295p   Randoe   Ceiba pentandra (L.) Gaertn.   Bombacaceae   
Beschrijving Deze boom met zijn zuilvormigen, kaarsrechten, gestekelden stam en zuiver horizontale takken met weinig bladeren is een bekende in het Indische laagland, waar men hem veel langs wegen vindt aangeplant. 
Tot op 1000 m. zeehoogte is de randoe op Java zeer algemeen. 
De fraaie bloemen zijn welriekend, maar vallen door hun fletse kleur aan de hooge takken weinig op. 
De randoe levert vruchten, die als kapokvruchten algemeen bekend zijn. 
Deze vruchten bevatten de oliehoudende kapokpitten en het fraaie witte zijdeachtige zaadpluis, dat, na gezuiverd te zijn, als kapok in den handel komt. 
De jonge vruchten zijn groen. Als ze rijpen, worden de vruchtbladeren vaalbruin en rimpelig. Het is dan tijd, om ze te oogsten. Men wacht namelijk niet, tot ze afvallen en openspringen, omdat er dan te veel kapok zou verloren gaan. 
De voortplanting kan geschieden door stekken of door het uitzaaien van de pitten.
gebruikt bij:
41 Asthma 
291 Diarhee of buikloop met bloed als gevolg van koorts in den buik 
485 Heeschheid 
1298 Verkoudheid op de borst 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
296p   Randoe alas   Bombax ceiba L.   Gossampinus heptaphylla Bakh.   Bombacaceae   
Beschrijving Deze groote boom is de zoogenaamde wilde kapokboom. 
De bloemen zijn veelal donker rood. 
De vruchten worden niet geoogst. Pitten en zaadpluis zijn van veel mindere kwaliteit en omdat de boomen zoo hoog zijn, zon het inzamelen te veel arbeid kosten. 
De stam is ook glad en recht, doch heeft vooral bij de ouder boomen groote wortellijsten. 
Het vocht, dat des morgens voor zonsopgang (later heeft geen uitvloeiing meer plaats) uit de wortels kan worden afgetapt, heeft bijzondere beteekenis. Het is verkoelend en zuiverend, smaak- en reukloos, geheel onschadelijk, kan eventueel als drinkwater worden gebruikt en in vele gevallen zeer heilzaam wezen. 
Dit vocht noemt men deresan. Hoe het gewonnen wordt, vindt men nader omschreven in het Aanhangsel.
gebruikt bij:
1094 Spruw (Indische) 
1234 Typhus 
1245 Uitslag In de keel 
1247 Uitslag in den mond 
1248 Uitslag op de tong 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
297p   Ranggitan   Fatoua villosus (Murray) Naki   Fatoua pilosa Gaud.   Moraceae   
Beschrijving Een kruid van hoogstens een meter hoog, waarvan de stengels aan den voet houtig worden. 
De gele wortels zijn geneeskrachtig en worden in den inlandschen medicijnhandel op Java verkocht ander den naam greges otot.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
298p   Ranti,ranti bali   Solanum lycopersicum L.   Solanaceae   
Beschrijving Dit kruid levert de vruchten, die als tomaten bekend zijn. 
De cultuur eischt weinig zorg en slaagt in Indië in de bergstreken zeer goed. De plant behoeft lossen zandigen grond en vooral niet te veel vocht. Er wordt in Indië meer en meer werk van gemaakt en, al mogen de 
Indische tomaten niet zoo groot worden als de Hollandsche, de kwaliteit behoeft voor het Hollandsche product zeker niet ander te doen. 
Tomaten zijn zeer gezond, rijk aan vitaminen en oefenen een merkbaar goeden invloed uit op de spijsvertering.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
22 Aambeien(droge) 
106 Blindedarmontsteking 
107 Bloed 
421 Geelzucht 
927 Ontlasting 
984 Pokken (Spaansche) 
1129 Spijsvertering (Slechte) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
299p   Ranti djawa   Solanum lycopersicom L cv cerasiforme (Dun.) A.Gray   Solanum cerasiforme Dun.   Solanaceae   
Beschrijving Dit is een wild groeiende tomaat of wel een verwilderde vorm. Men treft deze op Java, Sumatra, de kleine Soenda eilanden en in de Molukken aan. 
De vruchten worden niet grooter dan een knikker. Ze smaken goed en het uitgeperste sap wordt wel gedronken.
gebruikt bij:
544 Huiduitslag (jeukerige) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
300p   Rawah,kekoro gatel   Mucuna pruriens DC.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Dit is een windende heester. De vruchten zijn peulen. 
Stengels, bladeren en vruchten zijn dicht bezet met fijne goudgele haren, die aan den scherpen top minimaal kleine weerhaakjes hebben, waarmede ze zich in de huid hechten en hevig jeukende pijnen veroorzaken. 
Deze haartjes worden wel voorzichtig van de peulen geschrapt en bewaard, om als jeukpoeder dienst te doen. 
Krijgt men door een ongeluk of tengevolge van een misplaatste aardigheid zulk jeukpoeder op de huid, dan in geen geval met water wasschen. Dat zou de pijn slechts verergeren. Olie of droge asch verzacht de pijn, die dan geleidelijk verdwijnt, al gaat het niet zoo spoedig, als men zal wenschen.
item   Indon. naam   Ned. naam   
55s   Reboeng   bamboespruiten   
Beschrijving heeten de jonge spruiten van verschillende bamboesoorten, die als groente worden gegeten en met azijn tot een zeer smakelijk tafelzuur zijn te bereiden. 
Ook jonge loten van andere planten schijnen wel reboeng te worden genoemd, zoo bijvoorbeeld die van laos.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
301p   Redjasa   Elaeocarpus grandiflora Sm.   Elaeocarpaceae   
 
Beschrijving Een laag vertakte kromme boom, die in Midden- en West- Java in het wild wordt aangetroffen en beneden 500 m. zeehoogte algemeen wordt aangeplant om de fraaie bloemen, die in trossen groeien. 
De bast en de bladeren zijn geneeskrachtig evenals de zaden, die ander den naam van anjang-anjang af kajoe anjang worden verkocht. 
Deze zaden hebben een licht stroogele en houtige steenwand die bezet is met stompe gekromde stekels. Op alle pasars kan men ze vinden.
gebruikt bij:
89 Blaasaandoening als gevolg van kouvatten 
694 Koortswerende middelen 
793 Loomheid 
1277 Middelen ter bevordering van het urineeren 
910 Nierlijden 
1098 Spruw (Indische) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
302p   Remboeloeng   Metroxylon sagu Rottb.   Metroxylon spec.   Arecaceae (Palmae)   
Beschrijving Deze uitstoelende palm, die vaak vijf of meer stammen heeft, is de echte sagopalm. 
Hij levert de beste atap en wordt op Sumatra rambia of roembia genoemd. Van de bladeren maakt men ook kadjangmatten. 
Op Java komt de sagopalm weinig voor, maar in de Molukken en op Celebes bestaan heele bosschen van deze palmen. 
Veelal zijn die bosschen door de bevolking zelf aangelegd. 
Er behoeft niet veel zorg aan besteed te worden, alleen de eerste paar jaar en dan kan alles aan zichzelf worden overgelaten en na 10 tot 15 jaar kan met uitkappen worden begonnen. 
Voor de winning van de sago moeten de stammen namelijk worden geveld. 
Op Celebes en in de Molukken wordt de saga met veel zorg bereid en het mooie zuivere product, dat men daar krijgt, is een voornaam voedingsmiddel in die streken. Een uitvoerartikel is het echter niet, al gaat er nog heel wat voor consumptie naar Java. 
De groote hoeveelheden sago voor den export zijn afkomstig uit het Westelijk deel van den Archipel. Dit product is veel onzuiverder en wordt voor een deel in Singapore verwerkt tot parelsaga. 
Voor de bereiding van sago wordt verwezen naar het Aanhangsel. voor de
gebruikt bij:
1438 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1446 Zoogen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
303p   Remek getih   Stachytarpheta jamaicensis (L.) Vahl.   Stachytarpheta indica Vahl.   Verbenaceae   
 
gebruikt bij:
720 Kraamzuivering 
863 Menstruatie (ongeregelde en pijnlijke) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
304p   Remek getih   Stachytarpheta mutabils (Jacq.) Vahl.   Verbenaceae   
Beschrijving Deze heester, naverwant aan de vorige, wordt hooger n.l. tot 2 m. en heeft fraaie roode bloemen. Hij wordt ook als sierplant gekweekt en komt hier en daar verwilderd voor. 
De bladeren van deze plant zijn geneeskrachtig.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
305p   Remoedjoeng,remoekdjoeng,koemis koetjing   Orthosiphon aristatus (Blume) Miq.   Orthosiphon grandiflorus Bold.   Lamiaceae (Labiatae)   
 
Beschrijving Dit kruid met houtachtige stengels, dat meer dan een meter haag kan worden, treft men veel aan langs beekjes en water loopen. Het is een dankbaar plantje, dat met een weinig verzorging en veel zon op een geschikte plaats op het eigen erf ook welig zal groeien. 
De fraaie bloemen hebben lange uitstaande meeldraden, die aan de snorharen van een kat doen denken, waarom deze plant in het Maleisch dan ook koemis koetjing genoemd wordt. 
De bladeren, die een paars gekleurden rand hebben en paarse nerven, zijn een gerenommeerd middel tegen nierlijden. 
De stengels zijn vierkant. 
Vermenigvuldiging geschiedt door stekken of zaden.
gebruikt bij:
88 Blaasaandoening als gevolg van kouvatten 
363 Eiwit in de urIne 
401 Galsteen 
1278 Middelen ter bevordering van het urineeren 
913 Niersteen. 
921 Nierziekte. 
978 Podagra 
1016 Rheumatiek 
1187 Suikerziekte 
1255 Urineeren met bloed 
1339 Waterzucht 
498 hoest 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
306p   Resah   Amomum dealbatum Roxb.   Zingiberaceae   
Beschrijving Een kruidachtige plant die wel drie meter hoog wordt en dan stengels heeft van 3 cm dik. 
De vruchten waarvan zoowel roode als witte voorkomen worden rauw gegeten. Ook maakt men er wel manisans van. De rijpe zaden zijn welriekend.
gebruikt bij:
1208 Transpiratielucht 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
307p   Rewoeloe, waron   Abelmoschus moschatus Medik.   Malvaceae   
Beschrijving Een kruid, dat op Java in het wild beneden 650 m. zeehoogte wel langs de wegen voorkomt. 
De zaden zijn onder den naam muskuszaad in den Europeeschen handel en worden ook in Indië gebruikt in verschillend inlandsche reukwerken, in boreh en in bedak. Het moet zelfs een goed middel zijn tegen rooden hond, omdat het de prikkelbaarheid van de zweetvaatjes vermindert.
gebruikt bij:
1030 Roode hond 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
308p   Roekem   Flacourtia rukam Zoll.&Mor.   Flacourtiaceae   
Beschrijving Een lage boom met vele doorns aan de takken en donkeroode sappige vruchten, die smaken als kruisbessen. 
De vruchten zijn zeer gezond. Men maakt er gelei en stroop van. Die van de wildgroeiende variëteit zijn kleiner, zeer zuur en wrang.
gebruikt bij:
1163a Stopmiddel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
309p   Roempoet djarem   Desmodium triflorum (L.) DC.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
 
Beschrijving Een tenger kruid, dat overal op Java op zonnig en grazig terein groeit vaak tussen het gras en door de inlanders dan ook als roempoet of soeket wordt aangeduid. 
Een Nederlandsche naam voor dit plantje is zwarte klaver, wilde klaver of dwergklaver.
gebruikt bij:
201 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
284 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
317b Dysenterie 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
310p   Saga,saga manis   Abrus precatorius L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
 
Beschrijving Een halfheester met dunne stengels. 
De peulen bevatten glanzend gladde, roode zaden met zwarte vlekjes en worden paternosterboontjes genoemd. 
Rauw zijn deze boontjes zeer giftig; gekookt echter geheel onschadelijk. 
De inlandsche goudsmeden bereiden er een soort lijm uit, die ze bij het soldeeren gebruiken. 
De gladde dunne blaadjes en de steeltjes smaken naar zoethout.
gebruikt bij:
10  21 Aambeien of haemorrhoiden 
83 Binnenkoorts 
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
232  234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
512 Hoest (droge) 
506 Hoest bij kinderen 
599 Kindervoeding 
658 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
1057 Slijm 
1088  1089 Spruw (Indische) 
1116 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1121 Spruw in den mond 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
311p   Saga pohon,saga oetan   Adenanthera pavonina L.   Fabaceae-Mimosoideae (Leguminosae,Mimosaceae)   
Beschrijving Deze boom, die evenals de voorgaande ook peulvruchten voortbrengt, heeft daarin echter geheel roode zaden en wordt daarom ook wel koraalboom genoemd. 
Men slijpt deze zaden aan twee tegenoverliggende zijden een weinig plat en rijgt ze dan tot snoeren met de platte kanten tegen elkaar aan. 
De bladeren van dezen boom zijn niet geneeskrachtig. 
De zaden zijn den goudsmeden op dezelfde wijze dienstbaar. 
De bast bevat een weinig zeepstof en wordt daarom wel gebruikt, om er het haar of de kleeren mede te wasschen.
item   Indon. naam   Ned. naam   
56s   Sago   zetmeel uit de sagopalm   
Beschrijving is het voedzame verkoelende meel, dat gewonnen wordt uit het merg van den remboeloeng
gebruikt bij:
333 Dysenterie 
1103 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1163b Stopmiddel 
1439 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1446 Zoogen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
312p   Salak   Salacca edulis Reinw.   Salacca zalacca (Gaertn) Voss. ex Vilm.   Arecaceae (Palmae)   
Beschrijving Een nagenoeg stamlooze, sterk uitstoelende palm met scherpe stekels langs de bladstelen. 
Deze palm, die veel vocht en schaduw behoeft, wordt op Java veel aangekweekt meestal onder andere vruchtboomen. 
De salakvruchten zijn donkerbruin van kleur en geschubd. De rijpe vruchten hebben zacht en zoet vruchtvleesch. 
Menschen, die aan den endeldarm lijden of met haemorrhoiden sukkelen, zullen goed doen, geen salak te eten.
gebruikt bij:
380 Fondament (uitschieten van het) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
313p   Salam   Syzigium polyanthum (Wight) Walp.   Eugenia polyantha Wight.   Myrtaceae   
 
Beschrijving Een groote boom, die op Java wildgroeiend voorkomt beneden 1400 m. zeehoogte en veel wordt aangeplant om de jonge bladeren, die gedroogd en - aan lidi's geregen - op de pasars worden verkocht. 
In de Indische keuken vervangen deze bladeren het laurierblad. 
De rijpe vruchtjes worden wel gegeten en zijn niet onsmakelijk. 
De bast wordt als kleurstof gebruikt.
gebruikt bij:
1152 Stopmiddel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
314p   Sambang darah   Excoecaria cochinchinensis Lour.   Euphorbiaceae   
 
Beschrijving Een sterk vertakt heestertje met kleine gele bloemen, dat veel in tuinen wordt aangetroffen. 
De bladeren zijn bovenop groen en aan de onderzijde roodachtig van kleur. 
De getah is zeer giftig. 
De wortels kunnen gedroogd zeer lang worden bewaard zonder hun geneeskrachtige eigenschappen te verliezen. 
Vermenigvuldiging geschiedt door stekken. 
In Midden-Java noemt men dit heestertje ook wel remek daging.
gebruikt bij:
111 Bloedingen (inwendige) 
875 Miskraam 
1324 Vloeiingen als gevolg van venerische ziekte 
1322 Vloeiingen na de bevalling of bij miskraam 
1317 Vloeiingen 
118 bloedspuwing 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
315p   Sambang geteh,sarap   Hemigraphis alternata T. Anderson   Hemigraphis colorata Hall.   Acanthaceae   
 
Beschrijving Een liggend kruid, dat veel in het wild voorkomt en ook wel in tuinen langs de paden wordt aangetroffen. 
De bladeren zijn rood-paars en de bloemen wit. 
Volgens de inlanders moeten de bladeren bloedstelpende eigenschappen bezitten. 
Het plantje wordt ook veel gebruikt bij het opmaken van grafkransen. 
De javanen noemen het ook remek daging.
gebruikt bij:
132 Bloedzweer 
317i Dysenterie 
1168 Storting na de bevalling 
1326 Vloeiingen in de wisseljaren 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
316p   Sambang tjolok   Aerva sanguinolenta Blume   Amaranthaceae   
 
Beschrijving Een kruid met roodachtige bladeren, dat vaak als sierplant wordt gekweekt en alleen door stekken te vermenigvuldigen is. De stengels zijn meestal vrij slap. De gekweekte exemplaren groeien. eenigszins heesterachtig op, wanneer de omstandigheden. gunstig zijn. 
Wildgroeiend komt de plant niet voor, maar wordt wel zeer veel verwilderd aangetroffen.
gebruikt bij:
863 Menstruatie (ongeregelde en pijnlijke) 
1253 Urineeren met bloed 
1359 Witte vloed 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
317p   Sambilata   Andrographis paniculata (Burm.f.) Wall. ex Nees.   Acanthaceae   
 
Beschrijving Een laag, sterk vertakt kruid, dat van oudsher hij de Javanen de goede reputatie heeft een doeltreffend middel tegen giftige slangebeten te zijn. 
Deze plant groeit in de warmte en vermenigvuldigt zich door zaad. 
De bladeren zijn donkergroen en erg bitter. De bloemen zijn wit met zwart en zeer klein. 
De bladeren zijn eetlustopwekkend. 
Bij het vee doet men bladmoes op de wonden, wanneer er vrees bestaat voor bloedvergiftiging.
gebruikt bij:
68  69 Beet (vergiftige) 
105 Blindedarmontsteking 
123 Bloedvergiftiging 
352 Eetlust opwekkend middel 
605 Klem 
690  691 Koorts (verkoelende middelen bij) 
644 Koorts als gevolg van geinfecteerde wonden 
645 Koorts als gevolg van insectenbeten 
652 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
952 Oogziekte 
1035  1036 Schurft 
1187 Suikerziekte 
1230  1231 Typhus 
1467 Zwelling van been of voet 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
318p   Sambodja   Plumeria acuminata Aiton   Apocynaceae   
 
Beschrijving Een lage boom met krommen stam en sterk gebogen takken, die steeds op inlandsche begraafplaatsen wordt aangetroffen. 
Er is een variëteit met witte en een met oranjeachtige bloemen. 
Een aftreksel van den bast is waterafdrijvend en wordt aan paarden gegeven, wanneer deze, koliek hebben en niet kunnen urineeren.
gebruikt bij:
26 Abcessen 
150 Bubogezwellen 
302 Dorens 
445 Glasscherven en glassplinters 
587 Kiespijn 
1276 Middelen ter bevordering van het urineeren 
1070 Splinters in de huid 
1333 Waterzucht 
116 bloedspuwing 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
319p   Sana,sana kembang   Pterocarpus indicus Willd.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
 
Beschrijving Een groote boom met welriekende bloemen, die verspreid voorkomt over den geheelen Archipel doch in West-java schaarsch is. 
Men vindt hem veel aangeplant in tuinen en lanen beneden 800 m. zeehoogte. 
Het roode sap is een bekend middel tegen buikloop en spruw.
gebruikt bij:
259 Diarhee of buikloop 
1082 Spruw (Indische) 
1118 Spruw in den mond 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
320p   Sana kling   Dalbergia latifolia Roxb.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Deze boom, die voorkomt in Midden- en in Oost-java levert het Java palissanderhout, dat zeer gewild is voor meubels en betimmeringen. Van 
Makasser en Ambon wordt wortelhout van dezen boom uitgevoerd, waarvan men in Europa pijpen maakt en fineer voor de meubelindustrie. 
In tegenstelling met de hiervoor genoemde is van dezen boom geen medicijnen gebruik bekend.
item   Indon. naam   
57s   Sangkal toelang   
Beschrijving Met dezen naam duiden de inlanders in Midden Java een plant aan die veel gelijkt op de kajoe oerip. Euphorbia tirucalli 
De bladeren zijn echter donkergroen. Zoowel de getah als de bladeren zijn geneeskrachtig.
gebruikt bij:
1421 Wratten 
1387 wonden (kap-) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
321p   Sangket   Basilicum polystachyon (L.) Moench   Moschosma polystachyum Benth   Lamiaceae (Labiatae)   
Beschrijving Een kruid met vierkanten stengel, voorkomend op braakliggende sawahs, drassig terein en langs waterkanten tot op 600 m. zeehoogte. 
De sappen hebben een kalmeerende werking.
gebruikt bij:
478 Hartkloppingen 
564  565 Kalmeermiddelen 
649 Koorts als gevolg van overspanning 
894 Nawee-en 
1007 Rheumatiek 
1046 Slapeloosheid 
1172  1173 Stuipen 
1422 Zenuwachtige kinderen 
1428 Zenuwachtigheid 
1432 Zenuwhoofdpijn 
1434 Zenuwtoevallen 
item   Indon. naam   Ned. naam   
58s   Santen   klappermelk   
Beschrijving is het vocht, dat geperst wordt uit geraspt klappervleesch. De 
Hollandsche naam is klappermelk. Zie verder bij Kalapa.
gebruikt bij:
780 Lintworm 
1089 Spruw (Indische) 
item   Indon. naam   Ned. naam   
59s   Saparantoe   pennen van Sindora sumatrana.   
Beschrijving heeten de stekelige platte pennen van de sindoer.
gebruikt bij:
274 Diarhee of buikloop 
1089 Spruw (Indische) 
1321 Vloeiingen na de bevalling of bij miskraam 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
322p   Sarangan   Castanea argentea (Blume) A. DC.   Fagaceae   
Beschrijving Een groote boom, die verbreid is over het Westelijk deel van den Archipel en ook in West- en Midden-java voorkomt. 
Het hout is zeer gezocht. 
De vruchten, die in smaak niet onderdoen voor de Europeesche tamme kastanje worden in het bosch verzameld en op de pasars verkocht. 
Uitwendig zijn ze geel-bruin en met stekels bezet. De kernen worden gepoft of gekookt en zijn zeer voedzaam. Buiklijders mogen ze echter niet eten.
gebruikt bij:
1437 Zog (middelen ter opwekking van het) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
323p   sawi   Brassica spec.   Brassicaceae   
Beschrijving Vele groentesoorten, botanisch aan elkaar verwant, doch in uiterlijk vaak zeer verschillend, komen als sawi ter markt. 
Zoowel bij Europeanen als inlanders is de sawi zeer gewild. Uiterlijk gelijkt sawi vaak veel op andijvie en verschilt in smaak daarvan ook niet veel. 
Sawi is zeer gezond en zuivert het lichaam door het verhoogen van de nierwerking. 
Voor nierlijders echter, die last hebben van jeukerigen uitslag, is het beter, geen sawi te eten. 
Hieronder volgen enkele der meest voorkomende sawi soorten.
gebruikt bij:
389 Gal (afdrijven van de) 
1259 Middelen ter bevordering van het urineeren 
910 Nierlijden 
1136 Steenpuisten 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
324p   Sawi hoema   Brassica juncea (L.) Czern.   Brassicaceae   
Beschrijving Dit is een variëteit met lange stengels en smalle bladeren. Deze ijle plant groeit in West-Java op sawahs en wordt alleen in het binnenland gegeten.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
325p   Sawi idjo   Brassica juncea (L.) Czern.   Brassicaceae   
Beschrijving Deze grootbladige variëteit van dezelfde plant smaakt eenigszins scherp, wordt in hoofdzaak gezouten gebruikt en is dan bestemd voor consumptie onder de Chineesche bevolking.
gebruikt bij:
1124 Spruw in den mond 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
326p   Sawi lemah   Rorippa heterophylla (Blume) Williams   Nasturtium indicum Dc.   Brassicaceae   
 
Beschrijving Een laag kruid, dat op vochtig bouwland en langs waterkanten voorkomt tot op 1300 m. zeehoogte.
gebruikt bij:
87 Blaasaandoening als gevolg van kouvatten 
97 Blaasziekte 
1267 Middelen ter bevordering van het urineeren 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
327p   Sawi poetih   Brassica juncea (L.) Czern.   Brassica rugosa Prain.   Brassicaceae   
Beschrijving Deze sawi wordt voor de Europeesche tafel het meest gekweekt. Het is een forsche plant met groote bladeren, die aan de onderzijde forsche nerven hebben.
gebruikt bij:
1446 Zoogen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
328p   Sawi tjina   Brassica napus L. var chinensis (L.) Schulz   Brassica chinensis L.   Brassicaceae   
Beschrijving Deze sawi - ook wel sawi poetih genoemd en te Batavia, waar ze voornamelijk verhandeld wordt, met den Chineeschen naam van petsai wordt aangeduid - is uitsluitend bestemd voor Chineesche consumptie. 
Zaad wordt hier te lande niet gewonnen. Het wordt elk jaar uit China aangevoerd.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
329p   Sawo djawa   Manilkara kauki (L.) Dubard.   Sapotaceae   
Beschrijving Deze dikke vruchtboom, veelal gekroond en laag vertakt, treft men wildgroeiend aan op zandige stranden en wordt door de bevolking ook wel op de erven aangeplant. 
Het hout is zeer gewild voor meubels, draaiwerk en gereedschap. 
De vruchten, die roodbruin zijn en kleiner dan sawo manila, zijn op Java overal op de pasars te bekomen. Ze zijn vrij smakeloos. Inlandsche kinderen eten ze gaarne. Ze werken stoppend en kinderen, die last van koorts hebben, moeten ze niet eten.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
330p   Sawo manila   Manilkara zapota (L) P.van Royen   Achras zapota L.   Sapotaceae   
Beschrijving Een kleine vruchtboom, die dicht vertakt is en veel getah bevat. 
Deze boom groeit alleen in het warme laagland. 
De smalle donkergroene bladeren zitten aan het einde van de takjes dicht opeen. 
De vruchten zijn zoo groot als een eendenei, hebben een vaalbruine schil en zijn zoet van smaak. Ze bevatten meerdere zwarte, eenigszins afgeplatte pitten of zaden. De beste gekweekte variëteiten, die men vermenigvuldigt door tjangkokans, hebben vaak in het geheel geen pitten. 
Tegen dat de Westmoesson intreedt, graaft men op een meter afstand rondom den stam een greppel van een meter breed en een halven meter diep. Deze vult men met allerlei afval, laat dit een paar weken open liggen en dekt het dan weder met aarde af. Dit is voor deze boomen de beste wijze van mesten. 
De sawo betawi is wel de lekkerste variëteit Deze is helaas ongeschikt om over groote afstanden vervoerd te Worden. 
Als vrucht, die niet in de onmiddelijke omgeving ter pasar kan worden gebracht kiest men daarom de sawo koelon. 
Deze en de voorgaande zijn eirond. 
Tot de betere soorten wordt ook gerekend de sawo madja. 
De minst gewilde is wel de sawo apel, die platter van vorm is dan de andere. 
Sawo manila mag niet te veel en zeker niet dagelijks worden gegeten Men krijgt er persingen van. 
Binnen in de vrucht naast de zaden treft men vaak een of meer hoornige plaatjes aan. Dat is verharde getah, die in ieder geval verwijderd moet worden. 
Voor buiklijders is sawo manila altijd nadeelig.
gebruikt bij:
698 Koortswerende middelen 
1163i Stopmiddel 

eerste pagina einde pagina volgende pagina begin vorige pagina einde vorige pagina laatste pagina
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
331p   Selasih   Ocimum basilicum L.   Lamiaceae (Labiatae)   
Beschrijving Een kruid, dat wel een meter hoog kan worden veel langs wegen en akkeranden aangetroffen tot op 400 m. zeehoogte en zelfs nog hooger gekweekt wordt. 
Er zijn variëteiten met groene met roodbruine en met zwarte stengels. De eerste noemt men selasih poetih of selasih idjo eri de laatste selasih itam. Voor medicinale doeleinden wordt de voorkeur gegeven aan de laatste. 
De blaadjes worden als kruiderij gebruikt en de vruchtjes vormen een genotmiddel. In water zwelt de vruchtwand namelijk op tot een geleiachtige massa en met wat stroop of suiker wordt een verkoelenden drank verkregen Ze zijn wat grooter dan de kemangipitjes die op dezelfde wijze worden gebruikt 
Zie ook Kemangi.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
28 Abcessen 
161 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
191 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting van harde stof, omgeven door dof draderig slijm 
226 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
266 Diarhee of buikloop 
322 Dysenterie 
661 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
1112  1113 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1404 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
332p   Selderie selderij   Apium graveolens L.   Apiacea   
Beschrijving Selderij wordt in Indië ook op elke hoogte gekweekt. 
De waterselderie die alleen kan slagen op een bodem van grof zand en fijn grint, overstroomd door helder bronwater wordt maar weinig aangeplant omdat de omstandigheden zelden gunstig zijn. 
Bladselderie is algemene Deze behoeft drogen grond en is zeer dankbaar voor toediening van kippenmest die vele andere cultuurplanten juist in het geheel niet kunnen verdragen. 
Knolselderie wordt meestal door Europeanen voor eigen gebruik op het erf gekweekt. De bladeren, de bladstelen en de knollen worden in de soep gebruikt. Als specerijplant is ze ook bij de inlanders bekend en gewild geworden. 
Zij, die afscheiding van eiwit in de urine hebben, mogen geen selderie gebruiken.
gebruikt bij:
610 Knokkelkoorts 
1012 Rheumatiek 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
333p   Seligi   Phyllanthus buxifolium (Blume) Muell.Arg   Euphorbiaceae   
 
Beschrijving Een kleine breedvertakte heester, die niet hooger wordt dan 1.5 m. en vaak als pagerplant wordt gebruikt.
gebruikt bij:
66 Beenkneuzing 
1309 Verzwikking 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
334p   Semanggi goenoeng   Hydrocotyle sibthorpioides Lam.   Apiacea   
Beschrijving Een tenger kruipend kruid met lichtgroene blaadjes en gele bloemetjes, dat op Java algemeen voorkomt beneden 2500 m. zeehoogte vooral op vochtig grasland aan de oevers van rivieren en waterloopen en ook wel patikan tjina wordt genoemd. 
De blaadjes ruiken en smaken naar peterselie, maar zijn zuur. De inlanders eten ze rauw of gekookt. De uitgekookte blaadjes moet men niet eten. Voor verschillende gestellen zijn ze zelfs giftig.
gebruikt bij:
42 Asthma 
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
508 Hoest bij kinderen 
1090 Spruw (Indische) 
item   Indon. naam   Ned. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
335p   Semangka   watermeloen   Citrullus lanantus (Thunb) Matsum. et Nakai   Citrullus vulgaris Schrad.   Cucurbitaceae   
Beschrijving Deze klimplant wordt overal in Indië aangeplant om de vruchten, de zoogenaamde watermeloenen. 
In het laagland en hooger tot bijna 100 m. zeehoogte slaagt de cultuur het best. Niettemin vereischt het kweeken veel zorg en een uitgezocht terein, om de vruchten groot en rijp te laten worden, zonder dat ze rotten, of door ongedierte worden beschadigd. 
De semangkavrucht is van buiten glad groen of eenigszins gemarmerd. De vorm is rond of gerekt en vaak grooter dan een menschenhoofd. 
Er zijn variëteiten met geel-wit en met licht oranjekleurig vruchtvleesch. De laatste schijnen het lekkerst te zijn, ofschoon er over het algemeen zeer weinig smaak aan is. Wel zijn ze ontzettend saprijk. 
Men eet ze met goela teboe, want met goela aren gegeten zijn ze eenigszins giftig, waarvan personen met zwakke ingewanden het meeste last ondervinden. Ze krijgen er krampen en zelfs buikloop van. 
De zwarte zaden worden, na in de zon gedroogd te zijn, in de pan geroosterd en dan gezouten. In dezen toestand worden ze op Java onder den naam kwatji of koewali verkocht.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
336p   Semboeng   Blumea balsamifera (L.) DC.   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Een tot vier meter hooge heester, die in verschillende vormen voorkomt. Hij is meestal beneden onvertakt. 
De stengels zijn dicht bezet met fijne haartjes. 
Hij groeit het best op zonnig en niet te droog terein zelfs op groote hoogte en heeft graag wind en tocht. 
De bladeren smaken bitter en ruiken specerijachtig. Ze bevatten kamfer en worden zoo algemeen voor medicinale doeleinden gebruikt, dat men dezen heester daarom veel op inlandsche erven aantreft.
gebruikt bij:
154 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
192 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
241 Buikziekten bij volwassenen - door malaria 
244  245  246 Cholera 
251 Cholerine Hieronder verstaat men een lichte cholera 
326 Dysenterie 
394 Galafscheiding (bevorderen van de) 
407  408 Galsteenkoliek 
451  452 Griep 
480 Hartkwaal 
483 Hartzwakte 
616 Koliek 
617  619  638  640 Koorts 
705 Kouvatten 
771 Leverziekte 
793 Loomheid 
806 Maagkramp 
849  850  851  852 Malaria 
866 Menstruatie (pijnlijke) 
879 Moeraskoorts 
967 Opgezet gevoel 
969 Opium (ontwennig) 
1063 Slijmkoliek 
1076 Spruw (Indische) 
1219 Transpireermiddel 
1250 Urine (Eiwit In de) 
1296 Verkoudheid op de borst 
1341 Windkoliek 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
337p   Semboeng koewoe,semboeng lelaki   Blumea lacera (Burm.f.) DC.   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Een kruid, dat zeer algemeen voorkomt, tot 1 m. hoog kan worden en waarvan de jonge toppen door de bevolking als groente wordt gegeten.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
338p   Senggani   Melastoma malabathricum L.   Melastomataceae   
 
Beschrijving Een heester, die overal op Java wordt aangetroffen tot 1600 m. zeehoogte. Er is een variëteit met paarse en een met witte bloemen. 
Kinderen eten de vruchtjes gaarne. 
De bladeren worden op de pasars gedroogd verkocht, meestal verpulverd tot grof poeder.
gebruikt bij:
192 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
1086 Spruw (Indische) 
1163c Stopmiddel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
339p   Sengitan   Sambucus javanica Reinw. ex Blume   Caprifoliaceae   
Beschrijving Deze heester, die ook wel de Javaansche vlier wordt genoemd, heeft lancetvormige blaadjes, waarvan de stelen een weinig behaard zijn. 
De fijne bloemen groeien in schermvormige trossen. 
De vruchtjes zijn eerst geel, dan groen en ten slotte bijna zwart. De plant komt in het wild voor boven 4000 voet.
gebruikt bij:
751 Laxeermiddelen 
1264 Middelen ter bevordering van het urineeren 
1223 Transpireermiddel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
340p   Sennabladeren   Senna alexandrina Mill   Cassia angustifolia Vahl   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
Beschrijving Sennabladeren worden hier evenals in Europa als purgeermiddel gebruikt. 
Het zijn de bladeren van C. angustifolia, welke plant hier niet inheemsch is. 
Het gedroogde blad, dat zoowel in de Europeesche apotheken als bij de inlandsche medicijnhandelaren te bekomen is, wordt uit Britsch-Indië geimporteerd.
gebruikt bij:
1085 Spruw (Indische) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
341p   Sente   Alocasia macrorrhizos (L.) G. Don   Araceae   
 
Beschrijving Deze plant wordt over den geheelen Archipel als voedingsgewas geplant in het bijzonder in het oostelijk deel. 
De stam, die ruig is en zwartbruin van kleur, moet enkele jaren oud zijn, om eetbaar te wezen. Inwendig is hij wit en droog. Voor de bereiding worden de stukken gestoomd, gekookt of gepoft. 
De bladeren zijn zeer groot. 
In verschillende streken noemt men deze plant bira en naar de kleur der bladstelen onderscheidt men dan een bira poetih, een bira merah en een birah itam. De eerstgenoemde is scherp van smaak en minder geschikt, om gegeten te worden. De beide andere variëteiten gelijken veel op elkaar en zijn bij goede cultuur nagenoeg niet scherp van smaak, vooral de oudere exemplaren. 
Sente wordt als regel aangeplant op de erven. Om dikke stammen te krijgen, moeten bloemen en uitloopers zorgvuldig worden weggesnoeid en moet gezorgd worden, dat de bladeren niet door rupsen of hoenders worden beschadigd. 
Het sap uit de bladstelen is geneeskrachtig. De inlanders noemen het toewak sente. Als het blad wordt afgesneden, vloeit dit sap rijkelijk.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
342p   Sereh   Cymbopogon citratus (DC.) Stapf   Andropogon nardus L.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Een sterk uitstoelende grassoort met smalle blauwgroene bladeren, die bij kneuzing geurig zijn. 
Het wordt alom als specerij gebruikt en is een vast bestanddeel van een volksdrank, die met djaha bereid wordt. 
De aetherische olie uit bladeren en stengels wordt door distillatie gewonnen. 
De sereholie wordt uitwendig gebruikt bij verzwikkingen en beenbreuken van het pluimvee.
gebruikt bij:
429 Gewrichten (pijnlijke) 
1019 Rheumatiek 
1218 Transpireermiddel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
343p   Sereh wangi   Cymbopogon winterianus Jowitt   Cymbopogon nardus Winter.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Sereh wangi is het alleen in gekweekten staat bekende citronella gras, waaruit de voor export bestemde citronella olie wordt gedistilleerd.
gebruikt bij:
1311 Verzwikking 
item   Indon. naam   
60s   Seriawan   
Beschrijving De bloemhoofdjes van legetan worden in den inlandschen medicijnhandel legentan verkocht onder den naam kembang seriawan.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
344p   Seriawan   Zanthoxylum nitidum (Roxb.) DC.   Fagara torva Engl.   Rutaceae   
Beschrijving De bladeren van den klimmenden, scherp gestekelden heester Z. torva, die in de laagvlakte en in de lagere bergstreken groeit, worden als daoen seriawan verkocht 
De vruchten van dezen heester noemt men ook kembang seriawan.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
345p   Seriawan   Arcangelisia flava (L.) Merr.   Menispermaceae   
Beschrijving Een liaan met gele takken die tot 20 m. lang kan worden en beneden 800 m. zeehoogte op Java voorkomt, worden in den inlandschen medicijnhandel als kajoe seriawan verkocht. Ook het vocht, dat rijkelijk uit den dikken stam vloeit hij beschadiging, is geneeskrachtig en wordt gedronken tegen spruw. De vruchten lijken op gele pruimen en groeien aan groote trossen.
gebruikt bij:
84 Binnenkoorts 
673  674 Koorts bij kleine kinderen 
1095  1096 Spruw (Indische) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
346p   Seriawan   Symplocos odoratissima (Blume) Choisy ex Zoll.   Symplocaceae   
Beschrijving Een boom, die om zijn geneeskrachtige eigenschappen veel wordt aangeplant, maar wildgroeiend zeer zeldzaam is. 
De vrij groote en stijve bladeren zijn bovenop glanzend groen en aan de onderzijde bruinachtig met dikke bruine nerven. Ze zijn een erkend middel tegen Indische spruw en onder meer opgenomen in de officieele Nederlandsche 
Pharmacopee. Ze maken deel uit van alle djamoes, die als obat seriawan worden verkocht. De bast wordt in West-Java als kocht seriawan of kajoe seriawan verkocht.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
347p   Seriawan   Cissus javana DC.   Vitis discolor (Blume) Dalz.   Vitaceae   
Beschrijving Een klimmende heester, die voorkomt beneden 1000 m. zeehoogte. De bladeren zijn aan de onderzijde bruin en hebben bovenop een dubbele rij bleekgroene of geelwitte vlekken. 
Ze worden om hun aangenomen zuren smaak rauw gegeten, en zijn een geneesmiddel tegen maagpijn.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
348p   Seriawan soesoen   Tinomiscium petiolare Hook.f. et Thomson   Tinomiscium phytocrenoides Kurz.   Menispermaceae   
 
Beschrijving Deze melksaphoudende liaan komt voor beneden 500 m. zeehoogte en wordt tot 30 m. lang. 
Wortels en takken worden in Midden- en Oost-Java verkocht onder den naam van kajoe seriawan. 
Deze plant is giftig, want in Palembang mengt men de fijngestampte stengels onder de rijst ter verdelging van ratten en muizen en met de gestampte bast bedwelmt men vissen.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
349p   Setjang   Caesalpinia sappan L.   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
Beschrijving Deze kleine boom groeit in de lagere streken en wordt veel voor pagers gebruikt. 
De stammen en dikke takken zijn bezet met stekels. 
Het hout is ook onder den naam kajoe sapang algemeen in gebruik als verfhout en een schraapsel wordt onder den naam van kajoe setjang verkocht door de inlandsche medicijnhandelaren.
gebruikt bij:
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
184 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van vallen 
210 Buikziekte bij volwassenen - door verwijding van den dikken darm 
316 Dysenterie 
953 Oogziekte 
1285 Venerische ziekte 
1383 wonden van de huid 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
350p   Sidagoeri   Sida rhombifolia L.   Malvaceae   
 
Beschrijving Een heestertje met oranjekleurige bloemen, dat tussen het gras op weidegronden opschiet. 
De wortel wordt wel gekauwd tegen tandpijn. Inslikken van het sap is zeer nadeelig. Het werkt sterk afdrijvend en kan abortus met den dood ten gevolge hebben. 
De plant vermenigvuldigt zich door zaad.
gebruikt bij:
74 Beet (vergiftige) 
529 Hoofduitslag 
542 Huiduitslag (jeukerige) 
556 Jeuk 
839 Maden 
1249 Uitslag (venerische) 
1243 Uitslag op het hoofd 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
351p   Sidawajah   Woodfordia floribunda Salisb.   Lythraceae   
Beschrijving Een rijk vertakte heester, die op Java voorkomt in de laagvlakte en op gras-wildernissen in het lage bergland. 
De vruchtdragende twijgjes zien er uit als gesteelde bloemen en worden in den inlandschen medicijnhandel geregeld verkocht. 
Gebrand en fijn gemalen dienen ze als strooipoeder op wonden. 
Ook wordt er thee van getrokken.
gebruikt bij:
22 Aambeien(droge) 
154 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
125 Bloedvergiftiging 
203 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
234 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
666 Koorts (hooge) 
1271 Middelen ter bevordering van het urineeren 
889 Navel 
1096  1091  1099 Spruw (Indische) 
1252 Urineeren met bloed 
1392 wonden (verzachten en opdrogen van) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
352p   Simaruba   Simaruba amara Aubl.   Simaroubaceae   
Beschrijving Deze boom groeit in Indië niet. 
Deze bast wordt geimporteerd en is zoowel bij de inlandsche medicijnhandelaren als in de Europeesche apotheken te bekomen.
gebruikt bij:
16 Aambeien of haemorrhoiden 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
210 Buikziekte bij volwassenen - door verwijding van den dikken darm 
239 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
259  275 Diarhee of buikloop 
306  329 Dysenterie 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
353p   Simbar mendiangan   Platycerium bifurcatum C.Chr.   Polypodiaceae   
 
Beschrijving Een varensoort, de zoogenaamde hertshoornvaren, die tegen boomstammen groeit. 
De eenigszins leerachtige bladeren zijn vertakt als een hertengewei.
gebruikt bij:
7 Aambeien of haemorrhoiden 
50 Baarmoedergezwellen 
229 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
733 Kropgezwel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
354p   Sindoer   Sindora sumatrana Miq.   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
Beschrijving Een boom, die alleen in het Palembangsche voorkomt en nog wel uitsluitend op zandige gronden, die een deel van het jaar onder water staan. 
De platte stekelige peulen zijn onder den naam van saparantoe een algemeen bekend geneesmiddel.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
355p   Sirih   Piper betle L.   Piperaceae   
 
Beschrijving Een klimplant, nauw verwant aan de gewone peper. Ter wille van de specerijachtig smakende bladeren worden ze bijna op elk inlandsch erf aangekweekt. 
Sirih laat zich gemakkelijk stekken en kippenmest is er goed voor. 
Voor medicinale doeleinden wordt veelal een variëteit gebruikt, die met den naam sirih itam wordt aangeduid.
gebruikt bij:
31 Abcessen in den mond 
63 Beenen (gezwollen) van zwangere vrouwen 
339 Eczeem 
409 Galsteenkoliek 
428 Gewrichten (pijnlijke) 
450 Griep 
484 Heeschheid 
552 Inscheuring bij de bevalling 
850 Malaria 
881 Mond (onaangename lucht uit den) 
883 Mondbloeding 
898  899 Neusbloeding 
1206 Transpiratielucht 
1345  1346  1348  1353  1354  1358  1360  1361  1363 Witte vloed 
1378 wonden (jeukerige) 
1401 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
356p   Sirkaja   Annona squamosa L.   Annonaceae   
Beschrijving Een kleine vruchtboom, die op drogen steenachtigen bodem het best gedijt, doch veel warmte behoeft. 
De takken en bladeren zijn bij kneuzing welriekend. De vruchten zijn zeer smakelijk. Ze zijn erg zacht en houden veel vocht in. Ze kunnen daarom moeilijk over groote afstanden worden vervoerd, wat ze tot een lastig handelsartikel maakt. 
De getah uit den bast is giftig. 
Sirkaja mag- niet gegeten worden door hen, die aan dysenterie lijden.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
357p   Sjalot   Allium ascalonicum L.   Alliacae (Amaryllidaceae,Liliaceae)   
Beschrijving Deze Indische Sint Jans ui, waarvan de groote roode wel de meest voorkomende is, wordt in de Indische keuken algemeen gebruikt. 
Voor medicinale doeleinden prefereert men de echte ui, die hier onder den naam Bombay-ui overal verkrijgbaar is. Deze Bombay-uien worden hier niet gekweekt en zijn dus een importartikel. 
De roode sjalot heet in het Maleisch bawang merah en in het Javaansch brambang abang. De witte sjalot, die hoofdzakelijk voor het maken van tafelzuur dient, heet in het Maleisch bawang atjar en in het Javaansch brambang poetih.
gebruikt bij:
20 Aambeien of haemorrhoiden 
90 Blaasaandoening bij kinderen 
134 Bof 
174 Buikziekte bij kinderen - Dunne schuimige ontlasting 
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
185 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
310  316  325  326  334 Dysenterie 
375 Fluimen (opgeven van) 
401 Galsteen 
443 Gezwellen (etterige) 
506 Hoest bij kinderen 
678 Koorts bij kleine kinderen 
632 Koorts 
729 Krampen na de bevalling 
855 Mazelen 
1262  1268 Middelen ter bevordering van het urineeren 
962 Oorsuizing 
982 Pokken 
1004 Rheumatiek 
1061 Slijm 
1126 Spijsvertering (Slechte) 
1089  1091 Spruw (Indische) 
1140 Steenpuisten 
1176  1177 Stuipen 
1236 Uitslag 
1314 Vlekken in het aangezicht 
1325 Vloeiingen als gevolg van een val 
1335 Waterzucht 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
358p   Sla   Lactuca sativa L.   Asteraceae (Compositae)   
Beschrijving Sla wordt voor de Europeesche tafel in Indië zeer veel verbouwd. 
In de koude streken slaagt ze beter dan in de warme, waar eerder geoogst moet worden, om doorschieten te voorkomen. 
Sla is verkoelend. Rauwe sla is gemakkelijker te verteren dan gestoofde. Voor kinderen moet gestoofde sla goed fijn gesneden worden. 
Buiklijders mogen in het geheel geen sla eten.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
item   Indon. naam   
61s   Slaolie   
Beschrijving is een zuivere, zachte en zoete olie, die door de Nederlandsche oliefabrieken in Delft wordt vervaardigd. De voornaamste grondstof is de olie uit katjang tanah. 
Deze olie, die voor de Hollandsche keuken een goeden naam heeft, wordt in 
Indië ook geimporteerd en in de Indische keuken gaarne gebruikt waar men anders klapperolie zou moeten nemen of de veel duurdere olijfolie.
gebruikt bij:
9 Aambeien of haemorrhoiden 
77 Berg 
204 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
224 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
407 Galsteenkoliek 
711 Kraamvrouwen 
742 Laxeermiddelen 
890 Navel 
1236 Uitslag 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
359p   Soeket kemangi   Cymbopogon marginatus (Steud.) Stapf.   Andropogon nardus Hack.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Dit is een naaldvormig sereh gras, dat op zonnig bergterein voorkomt beneden 2700 m zeehoogte. Het wordt ook wel alang-alang wangi genoemd.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
360p   Soekmadiloewih   Gunnera macrophylla Blume   Haloragaceae   
Beschrijving Een stengelloos kruid, dat in West- en Midden-Java tussen 1600 en 2300 m zeehoogte in vochtige wildernissen groeit, vaak in groote hoeveelheden bijeen. De vruchtpluimen komen in den inlandschen medicijnhandel voor. 
De inlanders gebruiken ze als opwekkend middel.
gebruikt bij:
1357 Witte vloed 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
361p   Soeren   Toona sureni (Blume) Merr.   Meliaceae   
Beschrijving Een hooge boom, die veel wordt aangeplant om het timmerhout en op Java voorkomt tot 2000 m zeehoogte. 
De bast ruikt naar Sandelhout en is bitter, doch niet onaangenaam van smaak. Die van de roode variëteit wordt als medicijn gebruikt. 
Ook koeien, die mager blijven, opstaande haren hebben en er ziekelijk uitzien, geneest men vaak met een aftreksel van dezen bast. Men neemt dan 20 tot 30 gram en laat dit met een wijnflesch water tien minuten zacht trekken.
gebruikt bij:
349 Eetlust opwekkend middel 
664 Koorts (hardnekkige) 
696 Koortswerende middelen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
362p   Soering,zuring   Rumex rugosus Campd.   Rumex ambiguus Gren.   Polygonaceae   
Beschrijving Deze Hollandsche plant wordt tegenwoordig in Indië in de bergstreken ook gekweekt. Daarnaast komt ook de wilde zuring R. vesicarius L. voor, die te Batavia wel op de pasars wordt aangevoerd en tevens gekweekt wordt in moestuinen. 
Zuring is bloedzuiverend, doch verboden voor menschen met gevoelige ingewanden. Gaar zijnde, moet zuring feitelijk altijd door een zeef worden geperst, waardoor ze gemakkelijker te verteren is. Men moest meer profijt trekken van de goede eigenschappen van zuring en die vooral in de warmste maanden veel gebruiken bijvoorbeeld in soep of tot moes gestoofd met goela djawa.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
1144 Steenpuisten 
1371 wonden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
363p   Soga   Peltophorum pterocarpum (DC) Backer ex K. Heine   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
Beschrijving Deze boom, die overal op Java wordt aangekweekt als sierboom, wordt wildgroeiend aangetroffen in de droge strandbosschen van Midden- en 
Oost-Java. 
De bast is een bekend medicijn en geregeld op de pasars te bekomen onder den naam van kajoe timor. 
Onder denzelfden naam levert men ook bast van de roode toeri, die in het gebruik even goed schijnt te voldoen. 
Volwassen boomen laten zich wel stekken; de boom wordt eveneens uit zaad vermenigvuldigd.
gebruikt bij:
16 Aambeien of haemorrhoiden 
184 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van vallen 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
203 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
239 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
281 Diarhee of buikloop met nu en dan een paar kleine bloed aderen in de ontlasting 
272  276 Diarhee of buikloop 
307  320  323 Dysenterie 
893 Nawee-en 
1312 Verzwikking 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
364p   Sosor bebek   Kalanchoe pinnata (Lam.) Pers.   Crassulaceae   
 
Beschrijving Een kruid met vlezige blaadjes, dat op steenachtigen bodem waar veel zon is, wordt aangetroffen tot op 1000 m zeehoogte en vermoedelijk verwilderd is. 
Om het vele nut wordt het ook wel in tuinen gekweekt. 
Bij de afgeplukte bladeren vormen zich in de insnijdingen aan den rand nieuwe plantjes.
gebruikt bij:
180 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van Inwendige hitte 
204 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
206 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
223  229 Buikziekten bij volwassenen - door ontstekingen der ingewanden 
254 Darmbloeding 
285 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
292 Diarhee of buikloop met bloed als gevolg van koorts in den buik 
324 Dysenterie 
662 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
630 Koorts 
1091  1101 Spruw (Indische) 
1377 wonden (branderige en zwerende) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
365p   Srigading   Nyctanthes arbor-tristis L.   Oleaceae (Verbenaceae)   
 
Beschrijving Een boomheester, die veel wordt aangeplant om de welriekende witte bloemen met oranjeroode hartjes. 
Deze bloemen ontluiken tegen den avond en vallen tegen den ochtend af. De afgevallen bloemen worden verzameld en op de pasars te koop aangeboden. 
De bladeren voelen eenigszins ruw aan.
gebruikt bij:
717  719 Kraamvrouwenkoorts 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
366p   Sroeni laoet   Melanthera biflora (L.) Wild   Wedelia biflora DC.   Asteraceae (Compositae)   
Beschrijving Een zeer geurig kruid met lange stengels, die vaak aan de knoopen wortels vormen. Het wordt in het laagland aan rivieroevers en op zonnige plekken aan het strand aangetroffen.
item   Indon. naam   
62s   sukade   
Beschrijving geconfijte schil van enkele vruchten zooals djaroek kates Citrus medica. Voor de bereiding wordt verwezen naar het Aanhangsel.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
367p   Tahi oeler sawah   Polyporus cocos (Fries) Weber.   Polyporaceae   
Beschrijving Dit is een in den grond voorkomende zwam, die op boomwortels groeit en een knolvormig uiterlijk heeft. De grootte is uiteenloopend en varieert tussen die van een aardappel en die van een kinderhoofd. 
Inwendig zijn deze knollen droog en vuil wit en te vergelijken met talk. 
In Indië groeien ze niet. Ze worden uit China aangevoerd en het gebruik is zoo algemeen, dat elke toekang rempa-rempa ze heeft. 
Komen ze in plaats van in gedroogde hoekig stukken in schijfjes in den handel, dan noemt men ze sari tombong. 
Tahi oeler sawah verliest door koken zijn kracht.
gebruikt bij:
52 Baarmoederverzakking 
269 Diarhee of buikloop 
944 Ontstekingen (inwendige) 
item   Indon. naam   
63s   Tahi semoet   
Beschrijving is de lakhars, die wordt afgescheiden door een schildluis, die op enkele Indische boomen leeft zooals doerian, kesambi, ploso, ramboetan en zuurzak. 
Op Sumatra noemt men ze ambalau en op Java blendok tembalo of gala-gala. 
Tot poeder gestampt, mengen de inlanders ze wel onder de medicijnen, die ze aan herstellende zieken toedienen, om spoedig weer op krachten te komen. 
Het is uit dit ruwe product, dat de zuivere schellak wordt gewonnen.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
368p   Tales, keladi   Colocasia esculenta (L.) Schott.   Araceae   
Beschrijving Dit kruid wordt over den geheelen Archipel aangeplant om de knollen, die er uitzien als rapen en in een punt eindigen. 
Ze zijn bezet met uitloopers, die voor vermenigvuldiging dienen. 
De knollen zijn zeer smakelijk. Op Java zijn ze een gewilde versnapering en in de Buitengewesten zijn ze hier en daar volksvoedsel. 
Rauw gegeten, veroorzaken ze jeuk, tenzij de geschilde knollen eerst een nacht in het zout hebben gestaan. Men eet ze gewoonlijk gepoft of geroosterd. 
Het hart van het kruidachtige stammetje wordt ook gekookt of gestoomd gegeten onder den naam lompong. 
Tales komt onder verschillende vormen voor, waarbij sommige met zeer fraai geteekende bladeren, zoodat ze als sierplant in tuinen dienst kunnen doen. Als zoodanig heeten ze caladium. 
Zij die veel aan heeschheid lijden doen beter geen tales te eten. Ook voor herstellende zieken is tales minder geschikt.
gebruikt bij:
382 Fijt 
685 Koorts (verkoelende middelen bij) 


eerste pagina einde pagina volgende pagina begin vorige pagina einde vorige pagina laatste pagina
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
369p   Tandjong   Mimusops elengi L.   Sapotaceae   
 
Beschrijving Een boom, die nergens in Indië in het wild wordt aangetroffen, doch overal langs wegen en in tuinen wordt aangeplant om de geurige bloemen en de fraaie dichte kroon. 
Bladeren, bloemen en bast zijn geneeskrachtig. 
Van de bladeren maakt men sigaretten, die onder den naam roko seriawan worden verkocht en dienen tegen aandoening van het slijmvlies van neus en mond, welke sakit seriawan heet. (Iets anders dan de spruw, die ook zoo genoemd wordt.)
gebruikt bij:
43 Asthma 
238 Buikziekten bij volwassenen - als gevolg van koorts in den buik 
628 Koorts 
1018 Rheumatiek 
1193 Tanden (Loszittende) 
1198 Tandvleesch (Ziek en ontstoken) 
item   Indon. naam   Ned. naam   
64s   Tang kwe   vervanger voor sukade   
Beschrijving dat in de Indische keuken wel dienst doet als surogaat voor sukade. Benincasa hispida is het droog geconfijte vruchtvleesch van de halfrijpe bligoe. 
De bereiding van tang kwe vindt men in het Aanhangsel. 
Tang kwe is een gezonde snoeperij voor kinderen en het ware te wenschen, dat de moeders in Indië deze goedkoope lekkernij meer aan hun kinderen gaven in plaats van het maar al te vaak schadelijke suikergoed, dat de maag van streek brengt.
gebruikt bij:
503 Hoest als gevolg van kouvatten 
545 Huiduitslag (jeukerige) 
1270 Middelen ter bevordering van het urineeren 
1029 Roode hond 
1256 Urineeren met bloed 
item   Indon. naam   
65s   Tao ge   
Beschrijving heeten de kiemplantjes van katjang idjo of katjang tanah. 
Oorspronkelijk is het een Chineesche lekkernij, maar het gebruik er van is thans in Indië zeer populair.
gebruikt bij:
598 Kindervoeding 
1456 Zwangerschap 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
370p   Tapak liman   Elephantopus scaber L.   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Een kruid met dikken hoofdwortel en donkergroene bladeren. die als een rozet op den grond liggen, zooals hij de Hollandsche paardenbloem. Inheemsch is dit kruid hier niet, maar het komt thans vrijwel overal verwilderd voor beneden 1200 m zeehoogte.
gebruikt bij:
51 Baarmoederontsteking 
100 Bleekzucht bij vrouwen en kinderen 
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
316 Dysenterie 
360 Eierstokken (ontsteking der) 
667 Koorts (hooge) 
687 Koorts (verkoelende middelen bij) 
637 Koorts 
700 Koortswerende middelen 
1116 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1346  1351  1352  1357  1363 Witte vloed 
1398 wonden (verzachten en opdrogen van) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
371p   Taroem   Indigofera spec.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving De bladeren van dezen heester leveren de inlandsche indigo, die thans welhaast geheel verdrongen is door de geimporteerde synthetische kleurstof. Voor de toepassing wordt verwezen naar recepten
gebruikt bij:
135 Bof 
441 Gezwellen (etterige) 
item   Indon. naam   Ned. naam   
66s   Tawas   aluin   
Beschrijving is de inlandsche naam voor aluin. Het werkt desinfecteerend en wordt door de waschbazen ook wel gebruikt, om kaliwater helder te maken.
gebruikt bij:
975 Panoe kemibang 
1026a Ringworm 
1257 Urineeren met bloed 
1312a Verzwikking 
1401 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
372p   Teboe   Saccharum officinarum L.   Poaceae (Graminea)   
Beschrijving Suikerriet wordt alom door de inlanders op hun erven aangeplant voor eigen gebruik, namelijk als versnapering (het rijpe riet wordt in schijfjes gesneden, die uitgekauwd worden) en ter bereiding van goela djawa, in dit geval goela teboe genoemd. 
Rietsuiker is zeer gezond, ook voor kinderen. 
Rietstroop maakt dik. Dit geldt ook voor het vee. 
Paarden, die rietstroop krijgen, zweeten sterk bij het werk en zijn daardoor spoediger vermoeid. 
Lijders aan suikerziekte en zij, die ontstoken nieren, of last van spruw hebben, moeten geen suiker gebruiken. 
Voor medicinaal gebruik prefereeren de inlanders het donkere Cheribon riet. Dit zwarte riet is dan ook op de pasars in Midden-Java geregeld te bekomen.
gebruikt bij:
479 Hartkloppingen 
1055 Slijm 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
373p   Tegari   Dianella ensifolia (L.) DC.   Dianella bancana Miq   Phormiacea (Liliaceae)   
Beschrijving Even als Dianella montana Blume 
Een mager plantje, dat in het gebergte groeit. De eerstgenoemde heeft blauwe bloemen en komt hoofdzakelijk op Sumatra voor. De tweede heeft geelwitte bloemen en is op Java zeer verbreid van 100 tot 1900 m zeehoogte. 
De kromme kruipende wortel heeft vele vezelachtige bijwortels, die, als ze gebrand worden, een zoete geur afgeven. Ze worden onder reukwerk gemengd, tot bundeltjes bijeengebonden en onder den naam boentoet koeda op de pasars verkocht.
gebruikt bij:
67 Beenzweren (ernstige) 
1389 wonden (stinkende) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
374p   Teki   Cyperus rotundus L.   Cyperaceae   
Beschrijving Een schijngras, dat niet hooger wordt dan 75 cm en smalle, donkergroene, glanzende bladeren heeft.
De oudere plantjes vormen vele uitloopers, waaraan knolletjes ontstaan die elk een halm dragen. 
Het komt tot op 1000 m zeehoogte op Java voor en is een gevreesd onkruid, omdat het den bodem bedekt met een dicht net van wortels en dezen zeer uitput. 
De knolletjes zijn van binnen wit en worden door de inlandsche bevolking zoowel versch als gedroogd in hun medicijnen gebruikt. Ze zijn in den inlandschen medicijnhandel steeds te bekomen en worden in Midden-Java meestal in gemalen toestand verkocht. Zie ook tike
gebruikt bij:
49 Baarmoederbloeding 
1163g Stopmiddel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
375p   Tembako   Nicotiana tabacum L.   Solanaceae   
 
Beschrijving Tabak wordt vrijwel overal in Indië gekweekt. 
In de streken, waar geen Europeesche tabaksondernemingen zijn en de bevolking ook geen tabak als handelsproduct aanplant, wordt het toch voor eigen gebruik wel gekweekt.
gebruikt bij:
829  830  831 Maden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
376p   Tembelekan,kembang telek   Lantana camara L.   Verbenaceae   
 
Beschrijving Een sterk riekende, omhooggerichte en min of meer klimmende heester, die over geheel Java voorkomt tot op 1700 m zeehoogte en veel als pagerplant wordt gebruikt. 
Er bestaan gedoornde en ongedoornde variëteiten.
gebruikt bij:
44 Asthma 
61 Beenen (gebroken) 
142 Braakmiddel 
435 Gezwellen 
639 Koorts 
1020 Rheumatiek 
1291 Vergiftiging 
item   Indon. naam   
67s   Temoe   
Beschrijving is de algemeene naam voor allerlei geneeskrachtige wortels.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
377p   Temoe giring   Curcuma heyneana Vall. & V.Zyp.   Zingiberaceae   
Beschrijving Deze hooge temoesoort wordt veel gekweekt, maar komt in Oost-Java ook wildgroeiend voor. 
De knollen zijn lang van vorm, op de breuk citroengeel en zeer bitter van smaak.
gebruikt bij:
334 Dysenterie 
855 Mazelen 
1304 Vervetting 
1411  1413 Wormen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
378p   Temoe ireng,temoe itam   Curcuma aeruginosa Roxb.   Zingiberaceae   
Beschrijving Dit is een boschkruid, dat den naam ontleent aan het feit, dat de wortelknollen op de snede een donkere, loodkleurige kring vertoonen. 
Het komt tussen 400 en 750 m zeehoogte voornamelijk in djati bosschen voor. 
Het zetmeel uit de knollen doet wel als voedsel dienst.
gebruikt bij:
54  55 Baarmoederverzakking 
186 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
358 Eetlust opwekkend middel 
538 Huiduitslag 
713 Kraamvrouwen 
723 Kraamzuivering 
1038 Schurft 
1449 Zoogen 
1461 Zwangerschap 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
379p   Temoe koentji   Boesenbergia rotunda (L.) Mansf.   Gastrochilus panduratum Ridl.   Zingiberaceae   
Beschrijving Deze temoesoort is ook een boschkruid en wordt vaak kortweg koentji genoemd. Het wordt veel in tuinen en op erven gekweekt. 
De lang gesteelde bladeren zijn ovaal van vorm met spitsen top. Ze zijn bovenop donkergroen en van onderen bleekgroen, behaard en wit gestippeld. 
Er is een variëteit met witte en een met gele knolletjes. De laatste noemt men koentji koening. 
Deze temoe wordt niet hoog en de knolletjes zijn in vergelijking met de andere temoe soorten - klein. 
Het jonge loof wordt ,wel als groente bij de rijsttafel gegeten. De wortels dienen ook als toespijs en ter bereiding van atjar.
gebruikt bij:
153  156 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
186 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
198 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang zonder bloed 
216 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
273  274 Diarhee of buikloop 
323 Dysenterie 
337 Eczeem 
361 Eierstokken (ontsteking der) 
384 Gal 
811 Maagkramp 
823 Maagsappen (opwekken van de) 
1063 Slijmkoliek 
1236 Uitslag 
1285 Venerische ziekte 
1330 Vrouwelijke Organen (Ontsteking der inwendige) 
1347  1352  1357  1363 Witte vloed 
item   Indon. naam   Ned. naam   
68s   Temoe lati   zetmeel van kaempferia rotunda   
Beschrijving Is een vooral in Midden-Java bekende variëteit van de koenir poetih met geheel effen lichtgroene bladeren. 
Het zetmeel van temoe lati werkt licht stoppend.
gebruikt bij:
208 Buikziekte bij volwassenen - als gevolg van zwakke ingewanden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
380p   Temoe lawak   Curcuma xanthorrhiza Roxb.   Zingiberaceae   
Beschrijving Dit kruid komt veel in de bosschen voor en wel in de warmte. Ook groeit het op tegalgronden. 
De wortelstok is een zeer bekend medicijn. 
Versch doorgesneden is deze in het hart geel. Oudere wortels krijgen een vuile oranje kleur en bevatten vrij veel olie. 
De empoe wordt als medicijn gebruikt en de bijwortels leveren een gemakkelijk verteerbaar kindervoedsel. 
In lossen rooden grond kunnen de wortels zeer groot worden. 
Wanneer geen versche wortels ter beschikking zijn, kan men zich behelpen met gedroogde. Deze zijn echter niet zoo werkzaam. 
De versche knollen worden geraspt, het raspsel uitgeperst en het vocht door een doekje gefiltreerd. Dit moet een nacht blijven staan om te bezinken. Het bezinksel bevat rauw zetmeel, dat de maag bezwaart en niet moet worden ingenomen, omdat het ook slecht voor de nieren is. 
Zij, die bij het gebruik van temoe lawak baat vinden, zijn vaak geneigd tot overmatig gebruik. Dit is echter niet goed en brengt de maag onnoodig van streek. 
Als men een versche knol neemt ter grootte van een eendenei, is dat voor een dagelijksche dosis genoeg. Men krijgt daarvan een hoeveelheid vocht, om een portglas mede te vullen en dat is ruim voldoende. 
De gedroogde knol moet eenigszins anders worden behandeld. Deze snijdt men in dunne schijfjes en trekt daar thee van.
gebruikt bij:
10  21 Aambeien of haemorrhoiden 
153  163 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
37  39 Apenpokken, Kinderpokken of Waterpokken 
166 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
186 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
170 Buikziekte bij kinderen - veelvuldige slijmerige afgang met bloed 
200 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting vrij normaal, doch vergezeld van dun kersrood bloed 
230 Buikziekte bij volwassenen - gevolg van endeldarmontsteking 
232 Buikziekten bij volwassenen- door inwendige hitte 
288  289 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
327 Dysenterie 
336  340 Eczeem 
347 Eeltwonden 
354  357 Eetlust opwekkend middel 
417 Gastrische koortsen 
420  423 Geelzucht 
430 Gewrichtsaandoening 
601 Kindervoeding 
612 Knokkelkoorts 
624  625  632 Koorts 
744 Laxeermiddelen 
760  762  772  777 Leverziekte 
778 Liesgezwel bij mannen 
793 Loomheid 
841 Malaria 
868 Menstruatie (pijnlijke) 
873 Miltpijnen 
897 Netelroos 
1076  1098 Spruw (Indische) 
1192 Tanden krijgen 
1209 Transpireeren 
1254  1255 Urineeren met bloed 
196 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
1438 Zog (middelen ter opwekking van het) 
1463  1465 Zwartwaterkoorts 
1400 wonden aan den voet 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
381p   Temoe mangga   Curcuma mangga Valeton & v.Zyp.   Zingiberaceae   
Beschrijving Deze temoe waarvan de jonge wortelstokken als lalab worden gegeten en daarom ook wel temoe lalab genoemd wordt is een dagelijksch pasarartikel. Hij wordt vrijwel overal aangeplant. Het zetmeel dat uit de empoe bereid wordt wordt als medicijn gebruikt. 
In het javaansch noemt men deze plant ook wel temoe poetih.
gebruikt bij:
162g Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
53 Baarmoederverzakking 
392 Gal (afdrijven van de) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
382p   Temoe poetih   Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe   Zingiberaceae   
Beschrijving Deze temoe is naverwant aan de temoe lawak. Hij komt voor tot op 1000 m zeehoogte ook in djati-bosschen en op weidegronden. 
De wortelstokken zijn van binnen geelwit en zeer bitter. De bladeren hebben aan beide zijden een purperkleurige band.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
383p   Temoe tis   Curcuma purpurascens Blume   Zingiberaceae   
Beschrijving Deze temoe komt veel in het wild voor, maar wordt ook op de erven aangeplant. 
De bladnerven zijn eenigszins rood van kleur.
gebruikt bij:
203 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
208 Buikziekte bij volwassenen - als gevolg van zwakke ingewanden 
540 Huiduitslag 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
384p   Tempoe wijang   Emelia sonchifolia (L.) DC.   Senecio sonchifolius Moench   Asteraceae (Compositae)   
Beschrijving Een omhooggericht kruid met massieve, geen melksap bevattende lange stengels, dat op Java als onkruid voorkomt op zonnig en droog terein tot op 1750 m zeehoogte. 
Op Bali noemt de bevolking deze plant tegil kijoeh en in de Soendalanden spreekt men van djonge. 
De bloemhoofdjes lijken op paarse kwastjes. 
De bladeren worden wel als groente gegeten.
gebruikt bij:
13  20 Aambeien of haemorrhoiden 
85 Binnenkoorts 
767 Leverziekte 
1087  1088 Spruw (Indische) 
1104 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
385p   Tengkawang   Shorea stenoptera Burck.   Dipterocarpaceae   
Beschrijving Een vruchtboom, die op Sumatra en Borneoveelal verspreid voorkomt. 
De vruchten van deze en van andere Shoreasoorten leveren de minjak tengkawang of het tengkawang vet, dat in Europa bekend is onder den naam van Borneo talk en behalve voor medicijnbereiding ook dient voor het maken van kaarsen. 
De vruchten worden als boschproduct ingezameld, omdat nergens gesloten aanplantingen bestaan. De boomen komen veel voor langs de rivieren, waardoor de rijpe vruchten, die van de overhangende takken zijn afgevallen, drijvend worden meegevoerd en benedenstrooms kunnen worden opgevischt. 
De vruchten laat men kiemen, waardoor de harde schalen openspringen en gemakkelijk te verwijderen zijn. De kiempjes worden afgebroken en de overblijvende zaadlobben worden aan de opkoopers ingeleverd, die ze voor uitvoer bestemmen ander den naam padi tengkawang. In Europa verkrijgt men daaruit daar warme persing de zoogenaamde Borneo talk. 
In den inlandschen medicijnenhandel is minjak tengkawang overal te bekomen.
gebruikt bij:
1081  1089 Spruw (Indische) 
1314 Vlekken in het aangezicht 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
386p   Terate   Nelumbo nucifera Gaertn.   Nelumbium nelumbo Druce   Nymphaeaceae   
 
Beschrijving Deze forsche waterplant is de welbekende lotus, die door de Hindoes zoo wordt vereerd. 
De vruchtjes worden als kastanjes gegeten.
gebruikt bij:
317f Dysenterie 
368 Endeldarmontsteking 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
387p   Tereba   Rhinacanthus nasutis (L.) Kurz.   Rhinacanthus communis Nees.   Acanthaceae   
 
Beschrijving Een heester, die veel als pagerplant dienst doet. 
De wortels worden ander den naam van akar tereba op de pasars verkocht.
gebruikt bij:
1027 Ringworm 
item   Indon. naam   Ned. naam   
69s   Teroesi   kopersulfaat   
Beschrijving is kopersulphaat (sulfas cupricus), de zoogenaamde kopervitriool of blauwe vitriool, die op de pasars verkocht wordt. 
In zeer verdunde oplossing wordt het gebruikt, om wonden te reinigen bij mensch en dier. Ook dient het, om water te ontsmetten.
gebruikt bij:
346 Eeltwonden 
941 Ontsmettingsmiddel 
984 Pokken (Spaansche) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
388p   Terong   Solanum melongena L.   Solanaceae   
Beschrijving Dit is de aubergine of eierplant, een lage struik, waarvan de vruchten gaarne door de inlanders worden gegeten. Ze ontbreken op geen enkelen pasar. 
De vruchten komen in verschillende vormen en kleuren voor van rond tot komkommerachtig gerekt en van ivoorachtig wit tot donkerpaars. 
De gerekte donkerpaarse, die ook in Europa bekend zijn en in Frankrijk gegeten worden, zijn hier te lande voor de Europeesche tafel het meest gewild. 
Zij, die last hebben van den blinden darm, of lijden aan endeldarmontsteking, magen deze vruchten niet eten. Evenmin vrouwen, die een vergroote baarmoeder hebben, of lijden aan verzakking van dit orgaan.
gebruikt bij:
597 Kindervoeding 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
389p   Terong belanda   Cyphomandra betacea Cav.   Solanaceae   
Beschrijving Een op Java ingevoerde boomheester, die het best in de hoogere streken groeit en smakelijke vruchten geeft, die voor de Europeesche tafel als compote ,worden klaargemaakt. 
Men maakt van de vruchten ook gelei en een snoeperij voor de jeugd in den geest van frambozenkoekjes. Voor de bereiding wordt verwezen naar het Aanhangsel. 
De vruchten zijn bloedzuiverend, maar ongeschikt voor buiklijders. Zij die aan de keelorganen lijden, kunnen het sap van terong belanda niet verdragen.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
390p   Terong ngor,terong pait   Solanum indicum L.   Solanaceae   
 
Beschrijving Dit is een wildgroeiende soort met vruchten ter grootte van een duivenei. 
De heester zelf is meestal gestekeld en rijk vertakt. 
De vruchten zijn eerst donkergroen met lichtere vlekken en worden bij rijpheid zwavelgeel tot oranje.
gebruikt bij:
594 Kiespijn 
976 Panoe kemibang 
1073 Sproeten 
1315 Vlekken in het aangezicht 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
391p   Terpentijn   Pinus merkusii Jungh. & de Vriese   Pinaceae   
Beschrijving Terpentijn is de hars of balsem, die bij beschadiging uit den stam van verschillende pijnboomen vloeit. 
In Indië is het de P. merkusii die op Noord-Sumatra voorkomt en terpentijn levert, die thans ook stelselmatig wordt gewonnen. 
Wat men gewoonlijk terpentijn noemt, is feitelijk de terpentijnolie of minjak toesam, die verkregen wordt door distallatie van de gewonnen terpentijn, waarbij de eigenlijke colophonium of hars achterblijft.
gebruikt bij:
141 Borstpijn 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
392p   Thee,   Camellia sinensis (L.) Kuntze   Theaceae   
Beschrijving Het gebruik van thee is bekend. 
De origineele Chineesche-thee, die vroeger op Java is ingevoerd en hier en daar nog wel ongekruist voorkomt, is voor den handel van geen belang. 
Als cultuurplant zijn twee variëteiten van belang bekend ander den naam van Assam-thee en Java-thee. 
Aan zichzelf overgelaten, wordt de theeplant een boom. Daar snoeien houdt men de boompjes echter zoo klein, dat de blaadjes met de hand kunnen worden geplukt. 
In de Preanger zijn uitgebreide bevolkingsaanplantingen. Een deel van het product wordt daar de bevolking zelf bereid, maar nog veel meer wordt als opkoopthee in den vorm van versch geplukt blad aan de Europeesche fabrieken geleverd. 
Java voert veel thee uit, die steeds een goede markt heeft gehad. 
Verschillende Europeesche ondernemingen leveren tegenwoordig ook thee in detailverpakking voor binnenlandsche consumptie, 
In Europa wordt Java-thee steeds gemengd met andere soorten en gebruikers in Holland, die aan deze melanges gewend zijn, vinden de zuivere Java-thee niet lekker. 
De Chineesche bevolking van Nederlandsch-Indië gebruikt zeer veel thee, die echter voor het grootste deel uit China wordt geimporteerd. Zij hebben hun eigen wijze van thee zetten. De droge blaadjes worden in het kopje gedaan en daar wordt kokend water op gegoten. Het kopje wordt met een daarbij behoorend dekseltje afgesloten en dit laat men zoo eenige minuten trekken, waarna de thee zonder verdere toevoeging voor het gebruik gereed is. Men zal moeten toegeven, dat de thee zo fijner is dan op de wijze, zooals ze vaak door Europeanen wordt gezet, n.l. getrokken en vaak zelfs gekookt (wat al zeer slecht is), maar als regel veel te sterk, wat geneutraliseerd wordt daar overmatige toevoeging van suiker en melk. 
De fabrikanten geven op de detailverpakking tegenwoordig veelal voorschriften voor het zetten. Het ware te wenschen, dat men die voorschriften stipt opvolgde. Men zou dan een veel beter product krijgen dan men nu gewoonlijk voorgezet krijgt. 
Thee, die te sterk is af gekookt heeft, veroorzaakt hoofdpijn.
gebruikt bij:
1025 Rimpels in het gelaat 
1405 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
393p   Tike   Eleocharis dulcis (Burm.f.) Henschel.   Heleocharis plantaginoidea   Cyperaceae   
Beschrijving Een omhooggericht kruid met vele stengels op denzelfden wortelstok en lange ondergrondsche uitloopers. 
Deze plant groeit in poelen, aan waterkanten, in zoet of brak water en komt tot op 1000 m zeehoogte voor. 
Bij sommige vormen ontstaan aan de uitloopers knolletjes, die te Batavia op de pasars worden verkocht. 
Ze worden wel gekookt rondgevent en ook tot emping verwerkt. 
Op Java heeten ze wel teki-tike. 
Knolletjes van veel grootere afmeting dan die hier groeien, worden uit 
China geimporteerd. Deze zijn van eenzelfde of naverwante plant, die daar inheemsch is.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
394p   Tikel baloeng   Equisetum debile Roxb. ex Vaucher   Equisetaceae   
Beschrijving Een klimmend kruid met slappe stengels, die een lengte van twee meter kunnen bereiken. 
Op Java komt het op vochtig terein voor tussen 300 en 2700 m zeehoogte. 
De stengels zijn in den inlandschen medicijnhandel bekend als greges otot of greges toelang. 
Met dezen zelf den Javaanschen naam wordt ook de Kajoe oerip aangeduid. 
Zie ook tikel toelang.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
395p   Tikel toelang   Cissus quadrangularis L.   Vitis quadrangularis Wall.   Vitaceae   
 
Beschrijving Een klimmend kruid met scherpen reuk, dat op Java ook wel tikel baloeng wordt genoemd. 
De stengeldeelen zijn vierhoekig en gevleugeld. Aan de knoopen zijn de stengels geknikt, wat de plant een eigenaardig voorkomen geeft. 
Deze plant groeit in het warme laagland en laat zich gemakkelijk stekken.
gebruikt bij:
60 Beenen (gebroken) 
65 Beenkneuzing 
124 Bloedvergiftiging 
433 Gewrichtsontsteking 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
396p   Tjabe   Capsicum annuum L.   Solanaceae   
 
Beschrijving Dit kruid wordt overal in Indië aangeplant. Op Java veelal als tweede gewas op sawahs. 
De vruchten, die algemeen bekend zijn ander den naam van lombok of Spaansche peper, zijn onmisbaar voor de rijsttafel. 
Ze zijn zeer verhittend, bevorderen de spijsvertering en zijn voor de ingewanden niet zoo schadelijk als de gewone peper. 
De bladeren, die wel op wonden worden gebruikt, komen op de pasars ander den naam van godong sabrang. 
In de Soenda-landen wordt de plant zelf ook sabrang genoemd.
gebruikt bij:
1394 wonden (verzachten en opdrogen van) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
397p   Tjabe djawa   Piper retrofractum Vahl.   Piperaceae   
Beschrijving Dit is een klimplant net als de gewone peper en de sirih. Gekweekt wordt ze bijna niet, omdat ze in het wild overvloedig wordt aangetroffen vooral op arme droge gronden dicht aan de kust. 
De cylindrische vruchtaren, de zoogenaamde lange peper. zijn 4 cm lang, blijven lang groen en hard, doch worden ten slotte geel en later roodachtig en week. 
De witte zaden, die zoo groot zijn als rijstkorrels, komen in den inlandschen medicijnhandel in Midden-Java voor ander den naam van tjabe soelah of tjabe alas.
gebruikt bij:
274 Diarhee of buikloop 
774 Leverziekte 
797 Loomheid In de ledematen 
977 Podagra 
1218 Transpireermiddel 
item   Indon. naam   Ned. naam   
70s   Tjabe itam   alleen de naam van simplex   
gebruikt bij:
63 Beenen (gezwollen) van zwangere vrouwen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
398p   Tjabe rawit,lombok setan   Capsicum frutescens L.   Solanaceae   
Beschrijving Deze plant is kleiner dan de gewone tjabe. De vruchten zijn ook lang niet zoo groot. Geheel rijp zijn ze rood af oranje, doch ze worden immer gepkukt, als ze half rijp en nog fraai groen zijn. 
Ze zijn buitengewoon scherp. Veel gebruik hiervan is schadelijk, vooral voor lijders aan ingewandsziekten en voor hen, die wonden hebben, of aan oogen of keel sukkelen.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
399p   Tjampedak   Artocarpus integer (Thunb.) Merr.   Artocarpus champeden Spreng.   Moraceae   
Beschrijving Een vruchtboom, die op Java zeer algemeen is en naverwant aan de nangka. 
De vruchten zien er ook uit als nangka's, doch zijn kleiner en hebben een gladde schil. 
Van de nangka is deze boom te onderscheiden, doordat de bladeren behaard zijn, wat bij de nangka niet het geval is. 
In het Oosten van den Archipel komt de tjampedak in het geheel niet voor. De vruchten, die daar tjampedak worden genoemd, zijn inderdaad kleine nangka's van een variëteit, die daar wel inheemsch is. 
Tjampedakvruchten zijn fijner dan nangka's. Javanen en Maleiers hechten groote waarde aan het gebruik van deze vruchten.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
400p   Tjangkring   Erythrina fusca Lour.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving Een dikke en groote boom met fraaie roode bloemen en vele stekels. 
Op Java wordt hij beneden 700 m zeehoogte veelal aan de oevers van rivieren aangetroffen. 
De wortel en de bast worden als medicijn gebruikt.
gebruikt bij:
557 Jeuk 
980 Pokken 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
401p   Tjempaka koening   Michelia champaca L.   Magnoliaceae   
Beschrijving Een hooge boom, die tot boven 1000 m zeehoogte op Java voorkomt en veel wordt aangeplant om de welriekende bloemen, die bij de inlandsche bevolking in hoog aanzien staan.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
402p   Tjempaka poetih   Michelia alba DC.   Magnoliaceae   
Beschrijving Een echte woudreus met welriekende witte bloemen. 
Hij kan alleen door stekken worden vermenigvuldigd.
gebruikt bij:
682 Koorts (telkens terugkeerende) van lage temperatuur 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
403p   Tjendani   Santalum album L.   Santalaceae   
 
Beschrijving Een boom met rechten rolronden stam zonder wortellijsten of groeven, die in het wild op Java alleen in het Oostelijk deel voorkomt beneden 1200 m zeehoogte. 
Op Madoera is deze boom vrij algemeen. 
Deze boom levert het sandelhout, dat vroeger een belangrijk exportartikel was van de kleine Soenda-eilanden, maar sedert lang voor het grootste deel is uitgeroeid. 
De bekende eigenaardige geur ontwikkelt zich eerst tijdens het indrogen en is dus aan het versche hout niet waar te nemen.
gebruikt bij:
43 Asthma 
175 Buikziekte bij kinderen - Dunne ontlasting met velletjes 
205 Buikziekte bij volwassenen - Etterige afgang eventueel met bloed 
255 Darmontsteking 
284 Diarhee of buikloop In hevige mate en meestal een voorbode van leverziekte 
317c Dysenterie 
799 Lijken 
1285 Venerische ziekte 
197 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 


eerste pagina einde pagina volgende pagina begin vorige pagina einde vorige pagina laatste pagina
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
404p   Tjengkeh   Syzigium arormaticum (L.) Merr. et Perry   Eugenia arormatica O.K.   Myrtaceae   
Beschrijving Deze boom, die in de Molukken inheemsch is en op Java in het geheel niet wordt aangetroffen, levert de kruidnagels, in het Maleisch boenga lawang of kembang lawang geheeten. 
Kruidnagels zijn de gedroogde bloemkoppen van dezen boom. 
Ze worden als specerij gebruikt en de aromatische olie, die er uitgehaald wordt, treft men ook in de apotheken aan. 
De bladeren zijn ander den naam daoen tjengkeh in den inlandschen medicijnhandel te bekomen.
gebruikt bij:
33 Adem (onwelriekende) 
166 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
420 Geelzucht 
489 Heeschheid 
588 Kiespijn 
716 Kraamvrouwen 
810 Maagkramp 
841 Malaria 
1272 Middelen ter bevordering van het urineeren 
945 Ontstekingen (inwendige) 
1011  1023 Rheumatiek 
1076 Spruw (Indische) 
1285 Venerische ziekte 
196 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
1357 Witte vloed 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
405p   Tjeremai,Tjerme   Phyllanthus acidus (L.) Skeels   Euphorbiaceae   
Beschrijving Een kleine boom met lichtgroene en kortgesteelde bladeren, die over den geheelen Archipel gekweekt wordt aangetroffen vooral in de warme kuststreken. 
De vruchten, die zuur zijn, worden gebruikt bij de bereiding van verschillende spijzen. Ze worden ook wel geconfijt, of tot een smakelijke gelei verwerkt. 
De bladeren worden wel gebruikt, om er een vermageringsthee van te trekken. Het gebruik is echter niet zonder gevaar voor de gezondheid en moet daarom worden afgekeurd. 
Het sap, dat bij insnijding uit den wortel vloeit, is zeer giftig en wordt wel gebruikt, om bij hanengevechten de sporen mede te behandelen.
gebruikt bij:
303 Duizelingen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
406p   Tjintjaoe   Cyclea barbata Miers.   Menispermaceae   
Beschrijving Een vrij zeldzaam voorkomende liaan, die in West-Java veel wordt aangeplant. 
Stukken wortel kan men geregeld bij de inlandsche medicijnverkoopers vinden. 
De bladeren worden in water gekneusd, waardoor een graan gekleurd geleiachtig vocht onstaat, dat een bekend genotmiddel is ander den naam tjintjaoe wordt rondgevent en met stroop gedronken.
gebruikt bij:
314 Dysenterie 
1117 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
407p   Toeri   Sesbania grandiflora (L.) Desv.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
 
Beschrijving Een groote boom, die op Java niet inheemsch is, maar veelvuldig wordt aangeplant om het groote nut, dat de inlanders er van hebben en om de fraaie bloemen. 
Er is een variëteit met witte en een met roode bloemen. 
De witte bloemen worden wel gekookt of gestoofd gegeten. Men verwijdert dan eerst zorgvuldig de groene kelken, omdat die bitter smaken. Deze spijs verkoelt het lichaam in de warme maanden. 
Ook de lange peulen worden wel gegeten. Veelvuldig gebruik veroorzaakt echter duizeligheid. 
De duiven eten graag de oude zaden, maar ze bekomen hen slecht. 
De bladeren dienen als veevoeder. 
De bast van het onderste gedeelte van den stam wordt als medicijn gebruikt. 
De toeristammen worden dikwijls aangetast daar larven. Het vet van deze 
Larven - vermengd met enkele kruiden - is een geneesmiddel tegen spruw. 
Bast van de roode toeri wordt te Batavia wel verkocht ander den naam kajoe timor en gebruikt voor hetzelfde doel, waar de echte kajoe timor dienstig voor is.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
317d Dysenterie 
715 Kraamvrouwen 
1089 Spruw (Indische) 
197 Volwassenen - Dunne afgang alleen des morgens en na elken maaltijd krampen 
1355  1356 Witte vloed 
item   Indon. naam   
71s   Toewak   
Beschrijving is het palmsap, dat wordt afgetapt uit de onrijpe bloeikolven van de arenpalm, de nipapalm, de lontarpalm en de cocospalm. 
Ter onderscheiding heet de versche ongegiste toewak ook wel toewak manis en de gegiste toewak heet dan toewak keras. 
De op Java meer gebruikelijke naam voor dit palmsap is legen. De gegiste palmwijn noemt men in de Molukken sagoeer.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
408p   Trawas   Tetranthera brawas Blume   Lauraceae   
Beschrijving Een boom, die op Sumatra voorkomt en waarvan de gedroogde bladeren in den medicijnhandel op Java bekend zijn als trawas of daoen trawas.
gebruikt bij:
154  157 Algemeene opmerkingen en raadgevingen - bij buikziekten - 
176 Buikziekte bij kinderen - Tengevolge van kouvatten 
182 Buikziekte bij kinderen - bij het tanden krijgen 
167 Buikziekte bij kinderen - dunne afgang met groene of donkere stof er bij 
202 Buikziekte bij volwassenen - Dunne afgang met bloed 
203 Buikziekte bij volwassenen - Ontlasting met bloed en slijm 
242 Buikziekten - Recept voor gedroogde kruiden 
319 Dysenterie 
354 Eetlust opwekkend middel 
384 Gal 
423 Geelzucht 
665 Koorts (hooge) 
659 Koorts als gevolg van zweren in de ingewanden 
906 Nieren (zuivering van de) 
1084 Spruw (Indische) 
1116 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
1255 Urineeren met bloed 
1465 Zwartwaterkoorts 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
409p   Tremboekoe   Hypoestes spec.   Acanthaceae   
Beschrijving Dit kruid wordt in Midden-Java veel in de bosschen aangetroffen en groeit in warm en meer gematigd klimaat. 
Het laat zich daar stekken vermenigvuldigen. De donkergroene bladeren hebben in het midden lichtgroene vlekken, die soms eigenaardige figuren vormen. 
De bloemen zijn lichtpaars van kleur.
gebruikt bij:
828 Maden 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
410p   Trenggoeli   Cassia fistula L.   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
 
Beschrijving Een kromme boom, die in de laagvlakte thuis behoort en fraaie bloemen draagt, die er als gele trossen aan hangen. Naar aanleiding hiervan heet de boom ook Indische goudenregen. 
De peulen zijn lange zwarte pijpen gevuld met een geleiachtige massa. 
Deze gelei dient als laxeermiddel en kan ook geconserveerd in vooraad worden gehouden. Voor de conservering verwijzen we naar het Aanhangsel.
gebruikt bij:
386  387 Gal (afdrijven van de) 
738 Laxeermiddelen 
984 Pokken (Spaansche) 
1149 Stoelgang 
1375 wonden (branderige en zwerende) 
1409 wonden (wasschen, zuiveren en afsluiten van) 
1400 wonden aan den voet 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
411p   Trenggoeli   Cassia javanica L.   Fabaceae-Caesalpinioideae (Leguminosae,Caesalpiniaceae)   
Beschrijving Een andere boom met denzelfden inlandschen naam doch met roode bloemen, die veel als sierboom wordt aangeplant en op Java beneden 400 m zeehoogte ook wel wildgroeiend wordt aangetroffen. 
De peulen van dezen boom bevatten gele zaden.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
412p   Tuinboon   Vicia faba L.   Fabaceae-Faboideae (Leguminosae,Papilionaceae)   
Beschrijving De cultuur van deze boonen - ook wel groote boonen of Roomsche boonen genoemd - is in Indië zeer moeilijk. Ze worden dan ook zeer weinig en alleen in de drogere bergstreken van Midden- en Oost-Java gekweekt. 
Het product is uitsluitend bestemd voor de Europeesche tafel.
gebruikt bij:
383 Fijt 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
413p   Ui,Bombay-uien   Allium cepa L.   Alliaceae (Amaryllidaceae,Liliaceae)   
Beschrijving Deze ui, ook wel ajuin genaamd, wordt daar de inlanders in bijna al hun gemengde medicijnen gebruikt. 
De echte uien worden in Indië niet gekweekt. Ze komen echter op de pasars veelvuldig voor ander den naam van Bombay-uien. De naam geeft al aan, dat het een import-artikel is. 
Voor huishoudelijk gebruik geeft men veelal de voorkeur aan de Indische 
Sint Jans ui of sjalot. Deze wordt hier wel gekweekt. Zie aldaar.
gebruikt bij:
20 Aambeien of haemorrhoiden 
90 Blaasaandoening bij kinderen 
134 Bof 
174 Buikziekte bij kinderen - Dunne schuimige ontlasting 
164 Buikziekte bij kinderen - Geringe ontlasting met persingen 
185 Buikziekte bij kinderen - tengevolge van ingewandswormen 
195 Buikziekte bij volwassenen, - Dunne afgang 
310  316  325  326  334 Dysenterie 
375 Fluimen (opgeven van) 
401 Galsteen 
443 Gezwellen (etterige) 
506 Hoest bij kinderen 
678 Koorts bij kleine kinderen 
632 Koorts 
729 Krampen na de bevalling 
855 Mazelen 
1262  1268 Middelen ter bevordering van het urineeren 
962 Oorsuizing 
982 Pokken 
1004 Rheumatiek 
1061 Slijm 
1126 Spijsvertering (Slechte) 
1089  1091 Spruw (Indische) 
1140 Steenpuisten 
1176  1177 Stuipen 
1236 Uitslag 
1314 Vlekken in het aangezicht 
1325 Vloeiingen als gevolg van een val 
1335 Waterzucht 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
414p   Vanielje   Vanilla planifolia Andrews.   Orchidaceae   
Beschrijving Een klimplant, die sedert een eeuw ook op Java wordt gekweekt. 
De cultuur en de bereiding vereischen veel zorg. 
De bevruchting bijvoorbeeld heeft geheel kunstmatig plaats met behulp van kleine puntige bamboestokjes, omdat het insect, dat in het land van oorsprong de kruisbestuiving bewerkstelligt, hier niet voorkomt. 
De vruchten worden onrijp geoogst, met veel zorg gebroeid en gedroogd tot de bekende zwartglimmende vanieljestokjes, die gebruikt worden om puddingen, ijs enz. een vanieljegeur mede te deelen.
item   Indon. naam   
72s   Venkelolie   
Beschrijving De olie, die uit de venkelvruchtjes geperst wordt Foeniculum vulgare.
gebruikt bij:
188 Buikziekte bij zuigelingen 
410 Galsteenkoliek 
411 Gassen 
968 Opgezet gevoel 
item   Indon. naam   
73s   Venkelwater   
Beschrijving is een distillaat van venkelvruchtjes.
item   Indon. naam   
74s   Vogelnestjes (Eetbare).   
Beschrijving Hoewel allerminst van plantaardigen oorsprong, moet dit product toch niet onvermeld blijven en moge er een plaatsje in het alphabet voor worden ingeruimd. 
Ze worden gevormd daar het opgedroogde slijmerige speeksel van een soort gierzwaluw. Deze vogel maakt aan de hooge kusten ander vooruitstekende rotspunten - goed beschut tegen den regen - zijn napvormig nestje. Ook op het land treft men deze nestjes wel op goed beschutte plaatsen aan, bijvoorbeeld in leegstaande woningen en werkplaatsen. 
Het nestjes kan twee of drie eitjes bevatten. Als de jongen zijn uitgekomen, zit de vogel tegen den rand aan, omdat het nestjes den jongen vogels nauwelijks ruimte biedt. 
Zooals de nestjes gewonnen worden, zijn ze erg verontreinigd met kleine veertjes. Men weekt ze een nacht in water en pluist de veertjes er uit. Ze worden dan op een zacht vuur gekookt (nog beter getimd of gestoomd), tot alles opgelost is. Men zeeft het dan nog eens en gebruikt het met melk of magere kippenbouillon. 
De zwakste magen kunnen deze kost verdragen. Ook voor zieken is het een gemakkelijk te verteren voedingsmiddel.
gebruikt bij:
454 Haargroei (bevorderen van den) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
415p   Lelie,Vuurlelie (Chineesche)   Hippeastrum puniceum (Lam.) Kuntze   Hippeastrum equestre Herb.   Amaryllidaceae   
 
Beschrijving Een bolgewas, dat inheemsch is in tropisch Amerika, hier is ingevoerd en op Java veel als sierplant wordt gekweekt in tuinen. 
De fraaie bloemen zijn oranje van kleur.
gebruikt bij:
136 Bof 
300 Diphtheritis 
444 Gezwellen (uitwendige) aan den hals 
581 Keelgezwel (uitwendig) 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
416p   Vijg   Ficus carica L.   Moraceae   
Beschrijving Deze subtropische boom, die langs de kusten van de Middellandsche Zee veel voorkomt, wil met enige zorg ook in Indië wel groeien en vruchtdragen zelfs in de warmere streken. 
Het is jammer, dat er niet meer werk van gemaakt wordt, want de versche vijgen zijn zeer gezond. 
Menschen met keelklachten moeten veel versche vijgen eten, zo mogelijk dagelijks. 
In vele gevallen is het wenschelijk, de pitjes eerst te verwijderen.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
510 Hoest bij kinderen 
576 Keelaandoening 
765 Leverziekte 
1062 Slijm 
1148 Stem 
1150 Stoelgang 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
417p   Waloeh djepan,laboe siem   Sechium edule (Jacq.) Sw.   Sechium edule Sw.   Cucurbitaceae   
 
Beschrijving Een klimplant, die een halve eeuw geleden op Java is ingevoerd. 
De eenzadige vruchten zijn zoo groot als een vuist. 
In de warmte worden ze geelachtig tot witachtig groen. Ze behoeven veel zon. Staan de planten op beschaduwd terein, of groeien ze in koudere streken, dan ruipen de vruchten wel, maar ze behouden hun donkergroene kleur. 
De vruchten zijn verkoelend en worden gestoofd gegeten.
gebruikt bij:
13 Aambeien of haemorrhoiden 
1111 Spruw - Hygiënische wenken en dieetvoorschriften 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
418p   Waroe   Hibiscus tiliaceus L.   Malvaceae   
 
Beschrijving Deze boom, ook wel waroe laoet of waroe lengis geheeten, is in de kuststreken zeer algemeen en wordt veel op en bij de erven aangeplant. 
Op goeden grond heeft hij een rechte stam en smalle kroon. Op slechten grond is de stam krom en de kroon breeder. 
De bladeren zijn glimmend groen en aan de onderzijde licht behaard.
gebruikt bij:
181 Buikziekte bij kinderen - in de kentering 
190 Buikziekte bij zuigelingen 
370 Endeldarmontsteking 
455 Haargroei (bevorderen van den) 
463 Haaruitval 
687 Koorts (verkoelende middelen bij) 
637 Koorts 
702 Koortswerende middelen 
784 Longtering 
1089 Spruw (Indische) 
1281 Urineeren (pijnlijk) 
1321 Vloeiingen na de bevalling of bij miskraam 
116 bloedspuwing 
495  500 hoest 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
419p   Waroe gombong   Hibiscus tiliaceus L. subsp. similis (Blume) Borss. Waalk.   Hibiscus similis Blume   Malvaceae   
 
Beschrijving Een snelgroeiende kleine boom, die op Java zelden in het wild wordt aangetroffen, doch algemeen langs de wegen en op de erven wordt aangeplant. Hij laat zich gemakkelijk stekken. 
De bastvezel van deze zoowel als van den voorgaanden boom wordt gebruikt, om er een soort touw uit te maken. 
Beide waroe soorten hebben bladeren, die aan de onderzijde nabij de hoofdnerf duidelijk waarneembare klieren hebben, die een zoet vocht afscheiden, dat de mieren lokt. Bij de gewone waroe bevinden ze zich dicht bij den bladvoet en hij de waroe gombong verder naar het midden.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Naam in het boek   Familie   
420p   Wedahan   Dichrocephala integerifolius (L.f.) Kuntze   Dichrocephala latifolia DC.   Asteraceae (Compositae)   
 
Beschrijving Dit kruid, dat in de bergen voorkomt op steenachtig en vochtig terein, behaarde stengels heeft en bij kneuzing een aromatischen geur afgeeft, wordt wel aangeduid met den naam Indische wilde kamille. De javanen noemen deze plant kembang pentil of goendoel.
gebruikt bij:
217 Buikziekte bij volwassenen - door kouvatten op de ingewanden 
1221 Transpireermiddel 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
421p   Wewejan   Monochoria vaginalis (Burm.f.) Presl. ex Kunth   Pontederiaceae   
Beschrijving Een omhooggericht moeraskruid, dat tot een halven meter hoog kan worden. 
Op Java is het zeer algemeen tot op 1500 m zeehoogte. 
De wortels worden gebruikt tegen ingewandskwalen.
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
422p   Widjen,bidjen   Sesamum orientale L.   Pedaliaceae   
Beschrijving Een sterk riekende plant met houtachtigen stengel, die het sesamzaad levert, waaruit de sesamolie wordt geperst. 
Het zaad is geelwit, licht- af donkerbruin en soms zelfs bijna zwart. Het wordt gebruikt, om over gebak te strooien zooals anijszaad.
gebruikt bij:
81 Bevalling 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
423p   Widoeri   Calotropis gigantea (L.) Dryander ex Aiton   Asclepiadaceae   
 
Beschrijving Een heester, die overal wordt aangetroffen op schralen grond en niet te vochtig terein. 
De bladeren zijn blauwachtig groen, de stengels wollig en de bloemen lila van kleur. 
De getah is dun vloeibaar, wit van kleur en bitter met een zoeten nasmaak. 
De Javanen gebruiken deze getah, om rotte tanden en kiezen te laten uitvallen. Men zij echter voorzichtig, want gave kiezen, die er mede in aanraking komen, zouden ook kunnen gaan afbrokkelen en uitvallen.
gebruikt bij:
148 Brandwonden 
149 Bronchitis 
151 Bubogezwellen 
302 Dorens 
554 Jeuk 
586 Kiespijn 
1071 Splinters in de huid 
1147 Steenpuisten 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
424p   Woedani   Quisqualis indica L.   Combretaceae   
 
Beschrijving Een klimmende heester met lange slappe twijgen, die over den geheelen 
Archipel verbreid is en op Java in de laagvlakte veel in heggen voorkomt en ook wel als sierplant. 
De groei is zeer eigenaardig. Als het heestertje een paar voet hoog is, komt uit den Wortel een gedoornde stengel, die veel dikker is dan de stam van het boompje zelf en te stijf , om zich ergens om heen te winden. Uit dezen stengel groeien dan zijtakken met anderen bladstand en zonder dorens. Als de plant twee jaar oud is, komen aan de uiteinden van de twijgen voor het eerst bloemen. Deze zijn oorspronkelijk rose en worden later donkerood. Ze groeien in lange trossen. 
Een andere naam voor deze plant is tjeggoek. 
De zaden zijn aan beide einden toegespitst en hebben elk vijf uitstekende kanten.
gebruikt bij:
410 Galsteenkoliek 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
425p   Woengoe   Graptophyllum pictum Griff.   Acanthaceae   
 
Beschrijving Deze heester met donkere roodbruine bladeren heet ook wel demoeng of poeding, komt op Java voor tot op 1250 m. zeehoogte en wordt vaak als sierplant of pagerplant gebruikt. 
De bladeren heeten daoen woengoe af daoen temen-temen. Ze bevatten olie, vooral die, welke in hooger gelegen streken groeien. 
De bloemen zijn donkerpaars. 
Deze heester laat zich gemakkelijk stekken.
gebruikt bij:
7  11  14  20 Aambeien of haemorrhoiden 
399  400  401 Galsteen 
417 Gastrische koortsen 
752 Laxeermiddelen 
764 Leverziekte 

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
426p   Woeni   Antidesma bunius (L.) Spreng.   Euphorbiaceae   
Beschrijving Een hooge vruchtboom, die op Java wildgroeiend wordt aangetroffen van 50 tot 1400 m zeehoogte. 
De vruchten groeien als bessen aan trossen. Ze zijn iets groter dan erwten. Eerst zien ze rood en later worden ze bijna zwart. 
De wilde bessen blijven zuur, maar de gekweekte zijn zoet, als ze rijp zijn, en worden verwerkt tot gelei en bessensap. 
Wat als stroop woeni wordt verkocht op de pasars, is maar al te vaak een surogaat, waarvan het nuttigen eerder nadeelig dan voordeelig voor de gezondheid zal zijn. 
Het duurt lang, voor de boom uit zaad draagt, waarom men beter doet, stekken te nemen van een goeden boom.

item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
427p   Wortel,gele peen   Daucus carota L.   Apiacea   
Beschrijving Deze worden over geheel Java vooral in de bergstreken verbouwd en zijn een gewoon pasar-artikel. 
De witte peen of pastinaak Pastinaca sativa L., die ook in Holland weinig wordt verbouwd, treft men in Indië in het geheel niet aan.
gebruikt bij:
374 Engelsche ziekte 
826 Maden 
1419 Wormen 
item   Indon. naam   Latijnse naam   Familie   
428p   Zuurzak,nangka belanda   Annona muricata L.   Annonaceae   
Beschrijving Een kleine laagvertakte boom met rolronde roodachtige twijgen en smalle lederachtige bladeren, die van baven donkergroen zijn en aan de onderzijde lichter van kleur. 
Hij groeit op kalkachtigen bodem in de warmte en heeft zeer smakelijke vruchten, die het best uitgeperst gegeten kunnen worden, want de vezels zijn moeilijk verteerbaar en kunnen krampen veroorzaken. 
De Hollandsche naam is een verbastering van den Maleischen naam sirsak. De vruchten worden ook wel doerian blanda genoemd.
gebruikt bij:
923 Ongedierte 
1146 Steenpuisten